O myśleniu i błędach w myśleniu

Myśl goni myśl. Obserwujemy, doświadczamy, nadajemy znaczenie. Przyswajamy informacje, czerpiemy z doświadczeń innych, korzystamy z przekonań przekazywanych na drodze wychowania. Dzieci już w swoim początkowym okresie rozwoju posługują się określonymi symbolami, pojęciami i nadają im znaczenie symboliczne. Później przechodzą z myślenia egocentrycznego do myślenia uwzględniającego szerszą perspektywę. Zgodnie z teorią umysłu już w okresie nastoletnim próbują wejść w „buty” drugiej osoby i zrozumieć co może doświadczać, popatrzeć na sytuację z innej perspektywy. W tym okresie zaczynają myśleć abstrakcyjnie. Rozwijają myślenie indukcyjne, kiedy na podstawie obserwacji przechodzą od wniosków szczegółowych do ogólnych (jeśli jedna osoba mnie nie lubi, to czy inne osoby też mnie lubią?) oraz myślenie dedukcyjne, gdy przechodzą od wniosków ogólnych do szczegółowych (skoro pokłóciłam się z koleżanką, to nie ma we mnie nic wartościowego). 

Sposób myślenia, przekonania, oczekiwania kształtowane są i wzbogacane przez pryzmat codziennych doświadczeń i kontaktów z innymi ludźmi. Wartościujemy, nadajemy znaczenie, staramy się uczyć na błędach, ale przede wszystkim codziennie przetwarzamy informację – szczególnie te, które miały w sobie określony ładunek emocjonalny, były czymś znaczącym. Za cały ten obszar odpowiedzialne są nasze funkcje poznawcze. 

W okresie dojrzewania pojawiają się podstawowe umiejętności myślenia o myśleniu. Nastolatkowie zaczynają krytycznie podchodzić do swojego myślenia. Dochodzi do osłabienia ich egocentryzmu poznawczego, który polegał na braniu tego, co myślą jako ostateczną prawdę, nie uwzględniającą perspektywy innych osób. Rozwija się myślenie o przyszłości – nastolatek uczy się, iż jego zachowanie prowadzi do określonych konsekwencji i na ich podstawie, jest w stanie planować swoje działania. Ponadto w toku rozwoju określone zachowania dziecka/nastolatka są aprobowane, wzmacniane, a inne negowane, co również służy wyrobieniu określonych przekonań o sobie, o tym co robię i o otaczającym świecie. W tym okresie rozwija się również myślenie moralne- nastolatek nadaje wartość temu, co się dzieje i zastanawia się w którym kierunku chce dalej zmierzać, co jest dla niego znaczące. 

To w jaki sposób myślimy na przykład o zdarzeniu i jakie nadajemy mu znaczenie wpływa na odczuwane przez nas emocje i podejmowane zachowania. Prowadzi do powstania określonego schematu (przekonania). Zdarza się, iż schemat, którym się kierujemy nie zawsze jest wspierający. Wręcz przeciwnie, określony sposób myślenia zaczyna utrudniać nam funkcjonowanie, gdyż to, co kiedyś nas wspierało we wcześniejszych doświadczeniach, nie znajduje zastosowania w innych, nowych sytuacjach. Nasz schemat myślenia jest przede wszystkim przez nas wytworzony na skutek doświadczeń, kontaktów z innymi osobami. Powstałe schematy są bardzo mocno zakorzenione i w połączeniu z trudną, stresującą sytuacją powodują pojawienie się automatycznych myśli, które mogą wpływać na nieadekwatny interpretację zdarzenia czyli zniekształcenia poznawczego

Czym są zniekształcenia poznawcze?

Człowiek interpretuje i nadaje znaczenie wydarzeniom, tworzy własną historię, opis, który nie zawsze można uznać za obiektywny składnik rzeczywistości. Jest naszą interpretacją i nadajemy mu określone znaczenie.  Istotne jest to, czy sposób w jaki myślimy jest wspierający. Zniekształcenia poznawcze mogą odnosić się do nadawanego znaczenia czy procesu w jaki przetwarzamy informacje czy dotyczyć obu tych obszarów. Jako ludzie mamy łatwość do błędnego, emocjonalnego interpretowania sytuacji. Zniekształcenia poznawcze mogą odnosić się do samego siebie (self), kontekstu środowiskowego i przyszłości. Zniekształceń poznawczych jest wiele, oto niektóre z nich:

  • myślenie czarno-białe – widzenie wszystkiego w sposób zero-jedynkowy, gdzie trudno jest znaleźć coś pośredniego np w sytuacjach trudnych koncentrujemy się tylko na jednej stronie medalu i definiujemy siebie – np. skoro nie dostałem piątki, to jestem niewystarczający”;
  • nadmierne uogólnianie – kiedy w naszych wypowiedziach stosujemy wielkie kwantyfikatory „zawsze, wszędzie, nikt, wszyscy, każdy, nigdy, nigdzie”, które stanowią nadmierne uogólnienia i często odbiegają od rzeczywistości, w której zawsze można odnaleźć jakieś wyjątki;
  • selektywna uwaga – kiedy koncentrujemy się tylko na wybiórczych informacjach, obserwacjach, doświadczeniach, aby potwierdzić swoje wcześniejsze wnioski. W ten sposób szukamy potwierdzeń dla naszych błędnych przekonań np. gdy myślimy o sobie źle jako uczniu, to koncentrujemy się wyłącznie na negatywnych ocenach, aby potwierdzić swoją opinie. 
  • pomijanie pozytywów – kiedy koncentrujemy się na negatywnych obszarach a omijamy pozytywne aspekty wydarzenia. A jeśli już weźmiemy je pod uwagę to staramy się temu umniejszyć, uznajemy jako mało znaczące. 
  • czytanie w myślach – gdy zakładamy, że wiemy, co ktoś myśli i czuje w danej sytuacji, aby móc potwierdzić swoje wnioski i znaleźć wytłumaczenie dla swojego złego samopoczucia;
  • przewidywanie przyszłości – zakładamy, iż coś złego się wydarzy lub nic pozytywnego już nas nie spotka, zamiast koncentrować się na rzeczywistości snujemy błędne przypuszczenia. 
  • stwierdzenia typu „muszę, powinienem/powinnam” – polega na nakładaniu sobie wielu powinności i wygórowanych oczekiwań w stosunku do siebie, którym często nie jesteśmy w stanie sprostać, a które czujemy się w obowiązku realizować. 
  • personalizacja – odbieranie wszystkich wydarzeń i zachowań innych osób jako skierowanych przeciwko nam samym lub z którymi zawsze mamy jakiś związek. Np. ktoś z czegoś się zaśmiał więc na pewno śmiał się ze mnie, chciał zrobić mi przykrość. 
  • potwierdzanie za pomocą emocji – czyli traktowanie przeżywanych emocji jako fakty. Pozwalamy sobie na bezpośrednie działanie pod ich wpływem, tak naprawdę bez zastanowienia, co je wywołało. 

Świadomość, iż codziennie nasze myślenie ulega zniekształceniom pozwala nam na dostrzeżenie w jakich sytuacjach „błędy w myśleniu” najczęściej się pojawiają i daje sposobność do szukania alternatywnych sposobów interpretowania sytuacji i dyskutowania z naszymi myślami, a nie postrzegania ich jako fakt.

autor tekstu: psychoterapeuta dzieci i młodzieży Monika Walczak

Bibliografia:

  • B.A. Alford, A.T. Beck (2005) Terapia poznawcza jako teoria integrująca psychoterapie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,
  • Ambroziak, A. Kołakowski, K.Siwek (2018) Nastolatek a depresja. Praktyczny poradnik dla rodziców i młodzieży, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
  • Ambroziak, A. Kołakowski, K.Siwek (2018) Depresja nastolatków. Jak ją rozpoznać, zrozumieć i pokonać, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
Call Now ButtonZadzwoń teraz!