Zaburzenia zachowania i zaburzenia opozycyjno-buntownicze

Obserwując zachowania dzieci, młodzieży często zastanawiamy się, czy dana postawa mieści się w granicach normy? Kiedy coś jest buntem wynikającym z etapu rozwojowego dziecka, a kiedy nim nie jest? Czy stwierdzenie, iż „dziecko ma taki etap” przestaje być wytłumaczeniem na wszelkie jego trudne zachowania? 

Kiedy nieposłuszeństwo dziecka, agresja, wrogość, sprzeciw wobec rodziców/opiekunów może świadczyć, iż mamy do czynienia z zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi czy zaburzeniami zachowania?

Gdy mówimy o zaburzeniach zachowania rozumiemy przez to utrwalony, powtarzający się, wzorzec zachowań agresywnych, buntowniczych, antyspołecznych występujących w ciągu ostatnich sześciu miesięcy. Zachowanie jest odbierane jako nieakceptowane społecznie. Innymi słowy, zachowanie naszego dziecka narusza określone, normy, granice i staje się przyjętym sposobem agresywnego, gniewnego reagowania wobec innych osób, często znaczących autorytetów (rodziców, opiekunów, nauczycieli, rówieśników). Wcześniejsza postać zaburzenia zachowania to wybuchy złości, kłótnie, nieprzestrzeganie reguł, obwinianie innych. Ciężka forma przejawia się łamaniem prawa i niesie za sobą poważne konsekwencje odczuwalne zarówno dla dziecka jak i jego rodziny.

Międzynarodowa klasyfikacja ICD-10 wyróżnia cztery typy zaburzeń zachowania w zależności od sytuacji, w jakich występują dane zachowania:

  • zaburzenie zachowania ograniczone do środowiska rodzinnego – zachowania agresywne, buntownicze występują wyłącznie w środowisku rodzinnym, pozostałe relacje społeczne i zachowania mieszczą się w normie;
  • zaburzenie zachowania z nieprawidłowym procesem socjalizacji – występują również trudności w obszarze funkcjonowania w grupie rówieśniczej;
  • zaburzenia zachowania z prawidłowym procesem socjalizacji – dobra integracja z grupą rówieśniczą;
  • zachowania opozycyjno-buntownicze – występują u dzieci młodszych, przed 10 rokiem życia, nie występują poważniejsze zachowania agresywne;

Powyższe rozróżnienie wskazuje, iż zaburzenia zachowania może, ale nie musi się tyczyć wszystkich sfer funkcjonowania dziecka (może występować w środowisku domowym albo w szkole czy środowisku rówieśniczym), mogą mieć miejsce na różnym etapie wiekowym i mieć  inny poziom nasilenia. Przyczyny w powstawaniu zaburzenia mogą mieć różne podłoże i stanowi podstawę do obrania najbardziej odpowiedniego kierunku wsparcia terapeutycznego.

Zachowania opozycyjno-buntownicze zgodnie z klasyfikacją ICD-10 podane są jako jeden z podtypów zaburzeń zachowania. Klasyfikacja Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego DSM-V opisuje zachowania opozycyjno-buntownicze i zaburzenia zachowania jako dwie odrębne jednostki diagnostyczne.

Zaburzenia opozycyjno-buntownicze stanowią łagodniejszą formę zaburzeń zachowania i często dotyczą dzieci, których zachowanie budzi niepokój otoczenia przed ukończeniem przez nich 10 roku życia. Podstawową różnicą pomiędzy zachowaniami opozycyjno-buntowniczymi, a zaburzeniami zachowania jest brak postaw naruszających normy prawne oraz nasilenie zachowań agresywnych. 

Występowanie któryś z poniższych zachowań może świadczyć o kształtowaniu się zachowań opozycyjno-buntowniczych i sugerują konieczność nawiązania kontaktu ze specjalistą:

  • dziecko miewa częste lub nadmiernie nasilone wybuchy złości w stosunku do swojego poziomu rozwoju;
  • dziecko często spiera się/kłóci z dorosłymi;
  • dziecko często czynnie sprzeciwia się dorosłym lub lekceważy normy;
  • dziecko często w sposób widoczny, umyślnie robi rzeczy, które sprawiają przykrość innym ludziom;
  • dziecko często obwinia innych za swoje błędy lub złe zachowanie;
  • dziecko często jest przewrażliwione lub łatwo je urazić;
  • dziecko często się złości lub obraża
  • dziecko bywa często złośliwe lub mściwe;

Gdy mówimy o poważniejszych zaburzeniach zachowania oprócz objawów wymienionych powyżej występuje:

  • agresja wobec ludzi i zwierząt (znęcanie się, zagrażanie innym, zastraszanie, rozpoczynanie bójek, użycie broni w celu wyrządzenia krzywdy innym, okrucieństwo fizyczne wobec innych osób lub zwierząt, kradzież, napad na kogoś, zmuszanie innych do aktywności seksualnej);
  • niszczenie własności – podpalanie, umyślne niszczenie czyjeś własności;
  • podstępność lub kradzież – włamanie, kłamstwa celem uzyskania korzyści, manipulowanie, kradzież bez konfrontowania z ofiarą)
  • poważne złamanie norm (nocowanie poza domem mi mo zakazu rodziców przed 13 rokiem życia, ucieczka z domu, wagarowanie przed 13 rokiem życia)

Funkcjonowanie dziecka z zaburzeniami zachowania powoduje znaczące cierpienie dziecka w sferze kontaktów z rówieśnikami, ulega zmianie jakość relacji rodzinnych, pojawiają się trudności w zachowaniu na terenie szkoły.

Ważne jest podkreślenie, iż wyżej wymienione trudności nie zanikają samoistnie, wręcz przeciwnie, mogą ulegać znacznemu nasileniu i przeradzają się w poważniejsze problemy. To co, powinno rodzica zaniepokoić to wielokrotne występowanie drażliwości, zachowań wybuchowych, agresywnych oraz konflikt dziecka/ nastolatka z ważnymi dorosłymi. Zachowanie odbierane jest jako nieadekwatne do sytuacji, szkodliwe dla dziecka lub otoczenia, występuje sztywny wielokrotnie powtarzany sposób reagowania oraz obecność silnych negatywnych emocji.

Na czym polega pomoc dziecku z zaburzeniami zachowania?

W zależności od ciężkości zaburzenia wyróżniamy, łagodną, umiarkowaną i ciężką formę zaburzeń zachowania. Badania pokazują, iż wsparcie terapeutyczne już na początkowym, łagodnym etapie (kiedy pojawiają się pierwsze problemy z zachowaniem, agresja) niesie pomyślne rokowania. Brak odpowiedniego wsparcia, odwlekanie poszukiwania pomocy mogą spowodować pogłębianie się zaburzenia, co skutkuje gorszymi rokowaniami zmiany zachowania i kształtowania się osobowości antyspołecznej. Efektywne formy leczenia w przypadku zachowań opozycyjno-buntowniczych czy poważnych zaburzeń zachowania obejmują indywidualne/grupowe wsparcie dziecka czy nastolatka oraz jego rodziny:

autor artykułu: pedagog, terapeuta Monika Walczak

Zapraszamy na konsultacje do psychologów i psychoterapeutów specjalizujących się w pracy z dziećmi i z młodzieżą.

Bibliografia:

  • Kołakowski (2014) Zaburzenia zachowania u dzieci. Teoria i praktyka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
  • Morrison, K. Flegel ( 2018) Wywiad diagnostyczny z dziećmi i młodzieżą. Rozpoznanie zgodne z DSM – 5.Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego,
  • T.Wolańczyk, J.Komender (2005) Zaburzenia emocjonalne i behawioralne u dzieci. Wydawnictwo Lekarskie PZWL,
  • A.E. Kazdin, J.R. Weisz (2006) Psychoterapia dzieci i młodzieży. Metody oparta na dowodach. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Polecamy:

  • Dr Ross W.Greene (2014) Trudne emocje u dzieci. Jak wspólnie rozwiązywać problemy w domu i w szkole. Wydawnictwo Samo sedno.
  • Faber, E. Mazlish (2013) Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. Media Rodzina.
  • T.Gordon (1991) Wychowanie bez porażek. Instytut Wydawniczy Pax,
  • J.Juul (1998) O granicach. Kompetentne relacje z dzieckiem. Wydawnictwo MiND.
Call Now ButtonZadzwoń teraz!