Dziecko wysoko wrażliwe

Człowiek posiada biologiczną przypisaną podstawową cechę osobowości jaką jest temperament, który reguluje zachowanie człowieka w dwóch obszarach – to w jaki sposób reaguje (nasza reaktywność) oraz w jaki sposób radzimy sobie z sytuacjami stresującymi i wracamy do  równowagi psychofizjologicznej po ich doświadczeniu – samoregulacja (Schanker, 2016). Jedną z wrodzonych cech temperamentalnych jest wysoka wrażliwość, często błędnie stawiana na równi bądź definiowana jako nieśmiałość, zahamowanie społeczne czy introwertyzm. Elaine Aron o wysokiej wrażliwości mówi jako cesze w większości zdeterminowanej genetycznie, pod którą kryje się wiele różnych zachowań, którą się posiada albo nie. Nieśmiałość, introwertyzm czy zahamowanie społeczne zaś są odpowiedzią (reakcją wtórną) na przeżyte doświadczenia i mogą być prezentowane przez dzieci wysoko wrażliwe, ale nie muszą.  

Czym jest wysoka wrażliwość?

Wysoka wrażliwość jest cechą wrodzoną, która występuje u 15-20% dzieci bez względu na płeć. Elaine Aron podkreśla, iż nie ma dwóch tych samych wrażliwych dzieci, ale wyróżniła cztery podstawowe aspekty wysokiej wrażliwości, które muszą być obecne u dziecka wysoko wrażliwego (Aron, 2019):

  • Głębokie przetwarzanie i skłonność do refleksji (Depth of processing) – które można zaobserwować u dziecka gdy  zadaje głębokie pytania, używa skomplikowanego słownictwa, wypowiada mądre żarty.  W wielu sytuacjach zauważalne jest, iż dziecku trudno jest podjąć decyzję, potrzebuje na to dużo więcej czasu, aby przeanalizować alternatywy. W nowych sytuacjach wymaga czasu ze względu na potrzebę przyjrzenia się, zapoznania się z tym, co się dzieje i zastanowienia się czy chce się przyłączyć. W odniesieniu do refleksyjności – u dziecka wysoko wrażliwego możemy zaobserwować, iż dziecko często intensywnie myśli o tym, co się wokół niego dzieje. 
  • Łatwość ulegania przestymulowaniu (Overstimulation) przejawiająca się w intensywnym myśleniu o tym co się dzieje, a szczególnie o tym, co nowe. Elaine Aron podkreśla, iż głębokie przetwarzanie wpływa na szybkie przestymulowanie dziecka. Przebodźcowanie powoduje, iż nie jest w stanie adekwatnie się zachowywać, odczuwa dyskomfort. Ważne jest podkreślenie, iż dziecko w tym czasie nie jest w stanie niczego przyswoić, nauczyć się, gdyż nie ma do tego wystarczających w danym momencie zasobów. 
  • Reaktywność emocjonalna (Emotional reactivity) połączona z dużą empatią. Dzieci wysoko wrażliwe odczuwają wszystko bardzo intensywnie, zwracają  uwagę na subtelności w  zmianach zachowania, odczuwanych emocjach u osób dorosłych. Zdecydowanie bardziej się martwią. Każda trudność, popełniony błąd powoduje silne reakcje emocjonalne. Dzieci szybko wybuchają płaczem w takich sytuacjach, ale również silnie reagują na przyjemne sytuacje. 
  • Wyczulenie na subtelne bodźce (Subtle stimuli). Dziecko reaguje na drobne dźwięki, zapachy, szczegóły, najdrobniejsze zmiany (również w ubiorze czy w otoczeniu). Dzieci zwracają uwagę na ton głosu, szybkie spojrzenie, zachowanie innych (Aron, 2019)

Brak chociaż jednej z powyższych cech oznacza, iż dziecko nie jest wysoko wrażliwe. Wysoka wrażliwość nie jest cechą, którą da się przedstawić na skali. Dziecko wysoko wrażliwe od samego urodzenia funkcjonuje zupełnie inaczej niż jego rówieśnicy. Zauważalne dla otoczenia jest to, iż dziecko z większą ostrożnością poznaje środowisko, potrzebuje więcej czasu, aby wejść z nim w interakcje z otoczeniem, przejmuje się wieloma wydarzeniami, analizuje. Pod wpływem przebodźcowania staje się nieuważne, zachowuje się impulsywnie i często agresywnie. Dziecko wysoko wrażliwe reaguje na zmiany temperatury, poziom oświetlenia w pomieszczeniu, intensywniej przeżywa sytuacje stresujące. Głęboko analizuje to co, się dzieje. Do innych problemów możemy zaliczyć wybiórczość jedzenia, koszmary senne w wyniku ciągłego przetwarzania informacji. Elaine Aron stworzyła kwestionariusz dla rodziców „Czy dziecko jest wysoko wrażliwe?”, który zamieściła w swojej książce “Wysoko wrażliwe dziecko. Jak je zrozumieć i pomóc mu żyć w przytłaczającym świecie?” (Aron,2019). 

Wysoka wrażliwość a inne zaburzenia psychiczne dzieci i młodzieży

Zachowanie dziecka  z wysoką wrażliwością bardzo często może być mylnie odbierane jako objaw w kategorii zaburzeń koncentracji uwagi, kiedy pod wpływem przebodźcowania dziecko nie jest w stanie już skupić się na zadaniach, przyswoić kolejnych poleceń, reaguje na wszelkie rozpraszające bodźce. Może mieć trudność z przestrzeganiem w takich sytuacjach obowiązujących zasad i norm. Ponadto w sytuacjach stresujących dziecko może wybuchnąć płaczem, zachowywać się agresywnie i być odbierane jako dziecko sprawiające trudności wychowawcze, a nawet prezentujące zachowania opozycyjno-buntownicze jako sposób uniknięcia stresujących i przytłaczających sytuacji. Zaburzenia opozycyjno-buntownicze mogą być zaburzeniem wtórnie rozwijającym się, gdy w przypadku dziecka wysoko wrażliwego stosowane są nieadekwatne metody wychowawcze, a oczekiwania otoczenia nie są współmierne do możliwości dziecka, które nie wypracowało jeszcze innych strategii radzenia sobie. Dziecko wysoko wrażliwe może również doświadczać takich trudności jak zaburzenia lękowe, depresyjne ze względu na tendencję do znacznego zamartwiania się i myślenia o tym „co jeśli”.

Trening umiejętności wychowawczych i terapia dzieci i młodzieży

Głównie sposób w jaki dziecko jest wychowane i z jaką reakcją rodziców się spotyka warunkuje czy wysoka wrażliwość będzie mocną stroną dziecka, czy źródłem trudności. Trening umiejętności wychowawczych dla rodziców może służyć lepszemu zrozumieniu zachowań dziecka, poznaniu metod wychowawczych jak wspierać dziecko i pomóc mu w jego samoregulacji. Praca terapeutyczna z dzieckiem/młodzieżą jest sposobem na zwiększenie samoświadomości dziecka w obszarze myśli, emocji i zachowania (psychoedukacja) i formą wsparcia w zakresie doświadczanych trudności.

autor tekstu: psychoterapeuta dzieci i młodzieży Monika Walczak

Bibliografia:

  • Elaine Aron (2019) Wysoko wrażliwe dziecko. Jak je zrozumieć i pomóc mu żyć w przytłaczającym świecie? Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne,
  • Iwona Grzegorzewska, Lidia Cierpiałkowska, Aneta R. Borkowska (2020) Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży, Wydawnictwo PWN,
  • dr Stuart Schenker (2016) Self Reg. Jak pomóc dziecku (i sobie) nie dać się stresowi i żyć pełnią możliwości, Wydawnictwo Mamania. 
Call Now ButtonZadzwoń teraz!