W świetle jednego reflektora. Jak teoria monotropizmu wyjaśnia funkcjonowanie osób w spektrum autyzmu?

Legenda głosi, że Archimedes dokonał swojego słynnego odkrycia dotyczącego działania siły wyporu podczas kąpieli. Pochłonięty znaczeniem tego, co właśnie zrozumiał, miał wybiec nago na ulice Syrakuz, wołając „Eureka!”. Jego uwaga była wówczas tak silnie skupiona na odkryciu, że zdawał się niemal nie rejestrować tego, co działo się wokół – nie zważał ani na zaskoczone spojrzenia przechodniów, ani na nietypowość własnego zachowania.

Historia ta dobrze ilustruje sposób kierowania uwagą, w którym jeden szczególnie angażujący temat, myśl lub rodzaj aktywności może na pewien czas zdominować sposób odbierania i przetwarzania pozostałych informacji.

Taki sposób organizowania uwagi stanowi punkt wyjścia teorii monotropizmu – koncepcji, która pozwala spojrzeć na wiele pozornie odrębnych doświadczeń i cech charakterystycznych dla osób w spektrum autyzmu jako na zjawiska mające wspólne podłoże.

Czym jest monotropizm?

Punktem wyjścia teorii monotropizmu jest proste założenie: nasza uwaga jest zasobem ograniczonym. W każdej chwili konkurują o nią dziesiątki bodźców i spraw – dźwięki, obrazy, myśli, emocje, potrzeby czy zadania, które mamy do wykonania. Nie jesteśmy jednak w stanie w jednakowym stopniu zajmować się wszystkim naraz. Część informacji trafia więc na pierwszy plan, podczas gdy inne pozostają na obrzeżach naszej świadomości.

Pomocna w zrozumieniu tego mechanizmu jest metafora reflektora. U niektórych osób jego światło rozchodzi się szeroko, obejmując jednocześnie kilka elementów otoczenia. Łatwiej wówczas śledzić kilka wątków, wychwytywać zmiany zachodzące wokół i płynnie przechodzić od jednej czynności do drugiej. Taki sposób rozdzielania zasobów uwagowych określa się jako politropowy.

U osób o monotropowym stylu kierowania uwagą reflektor działa inaczej. Jego wiązka jest węższa, ale bardziej intensywna. Na pierwszy plan wysuwa się niewielka liczba szczególnie angażujących treści – interesujący temat, wykonywana czynność, problem do rozwiązania, myśl albo konkretne doznanie. To właśnie one pochłaniają znaczną część dostępnych zasobów uwagi.

Monotropizm nie oznacza więc po prostu „bardzo dobrej koncentracji”. Równie ważne jest to, co w tym czasie pozostaje poza światłem reflektora. Gdy jedna aktywność pochłania znaczną część uwagi, inne sygnały mogą stać się trudniejsze do zauważenia. Osoba może nie zarejestrować, że ktoś do niej mówi, stracić poczucie czasu, dopiero po pewnym czasie zauważyć głód lub zmęczenie albo odczuwać wyraźny dyskomfort, gdy musi nagle przerwać to, czym właśnie się zajmuje.

Twórcy teorii monotropizmu wskazują, że taki sposób organizowania zasobów poznawczych jest szczególnie charakterystyczny m.in. dla funkcjonowania osób w spektrum autyzmu (Murray i in., 2005).

Początki teorii monotropizmu

Dinah Murray zaczęła rozwijać koncepcję monotropizmu w latach 90. XX wieku. Badaczka poszukiwała wspólnego wyjaśnienia dla cech autyzmu, które dotąd rozpatrywano przede wszystkim jako odrębne zjawiska. Punktem wyjścia stały się dla niej badania nad ograniczonymi zasobami uwagi. Ważne były również powtarzające się w relacjach osób autystycznych opisy intensywnego zaangażowania w określony temat lub aktywność oraz trudności z przekierowaniem uwagi na inne bodźce czy działania. Ponieważ Murray sama była osobą w spektrum autyzmu, do rozwijanej koncepcji wnosiła również perspektywę własnego doświadczenia (Lawson, 2021).

Pełniejsze ujęcie swojej teorii Murray przedstawiła w 2005 roku wspólnie z Mikiem Lesserem i Wennem Lawsonem w artykule Attention, monotropism and the diagnostic criteria for autism. Autorzy zwrócili uwagę na kilka pozornie niezależnych zjawisk: intensywne zainteresowania, potrzebę przewidywalności, trudności z przechodzeniem między aktywnościami oraz część wyzwań pojawiających się w relacjach społecznych. Zaproponowali, że mogą one mieć wspólne źródło w sposobie, w jaki umysł osób z ASD rozdziela ograniczone zasoby uwagowe pomiędzy konkurujące ze sobą informacje, potrzeby i zainteresowania (Murray i in., 2005).

Twórcy teorii nie traktowali jednak monotropizmu jako zjawiska występującego wyłącznie u osób autystycznych ani jako narzędzia służącego do rozpoznawania spektrum. Także współcześnie badacze podchodzą do tej koncepcji z ostrożnością. Monotropizm najlepiej traktować jako użyteczną perspektywę, która pomaga lepiej rozumieć niektóre aspekty autystycznego funkcjonowania. Jej założenia są nadal rozwijane i weryfikowane w badaniach (Dwyer i in., 2025).

Wybrane cechy ze spektrum pod lupą monotropizmu

Trudności w rozpoczynaniu i kończeniu działania – autystyczna inercja

Kiedy uwaga osoby w spektrum autyzmu silnie koncentruje się na jednym obszarze, samo skierowanie jej ku czemuś innemu może wymagać dodatkowego wysiłku. Z perspektywy teorii monotropizmu może to częściowo tłumaczyć, dlaczego niektórym osobom trudno jest rozpocząć nowe zadanie, przejść do kolejnego etapu działania albo przerwać czynność, która mocno je angażuje.

Z trudnościami tego rodzaju wiąże się pojęcie autystycznej inercji. Odnosi się ono do trudności w zmianie aktualnego sposobu działania lub kierunku zaangażowania. Osobie ze spektrum autyzmu może być trudno zarówno rozpocząć określoną czynność, jak i zakończyć ją, gdy już silnie pochłonie jej uwagę. Nie musi to świadczyć o braku motywacji, niechęci czy uporze. Z perspektywy monotropizmu trudności te mogą być częściowo związane z silnym zaangażowaniem zasobów uwagi w to, co w danym momencie znajduje się na pierwszym planie. Przeniesienie ich na inny obszar może więc wymagać więcej czasu i wysiłku.

Szczególnie wymagające bywają momenty przejścia – rozpoczęcie działania, zmiana aktywności oraz jej zakończenie. Samo wykonywanie zadania może natomiast przebiegać sprawnie, zwłaszcza gdy odpowiada ono temu, na czym w danym momencie koncentruje się uwaga (Buckle i in., 2021; Murray i in., 2005).

Różnice w doświadczeniu bodźców sensorycznych

Z perspektywy teorii monotropizmu część różnic w doświadczaniu bodźców sensorycznych można wiązać ze sposobem kierowania uwagą. Osobie w spektrum autyzmu może być łatwiej skupić się na jednym rodzaju bodźców niż jednocześnie przetwarzać wiele różnych informacji – dźwięki, obrazy, doznania płynące z ciała czy własne myśli. Im więcej takich sygnałów wymaga równoczesnego uwzględnienia, tym większe może być związane z tym obciążenie.

Mechanizm ten może przejawiać się na różne sposoby. Bodziec znajdujący się poza aktualnym obszarem uwagi może pozostać niemal niezauważony – dlatego osoba głęboko pochłonięta wykonywaną czynnością może nie zareagować na kierowane do niej słowa. Zdarza się jednak również sytuacja odwrotna: dźwięk, światło, zapach czy wrażenie dotykowe stają się na tyle wyraziste, że trudno przesunąć je na dalszy plan. Tykanie zegara, szum urządzenia, intensywny zapach czy drażniąca metka mogą wówczas nieustannie przyciągać uwagę, utrudniając skupienie się na czymkolwiek innym (Dwyer i in., 2024; Murray i in., 2005).

Gdy rozmowa wymaga podzielności uwagi

W ujęciu monotropizmu część różnic obserwowanych w funkcjonowaniu społecznym osób w spektrum autyzmu można łączyć z dużym obciążeniem uwagi podczas interakcji. Nawet pozornie zwyczajna rozmowa wymaga jednoczesnego przetwarzania wielu informacji: znaczenia wypowiadanych słów, tonu głosu, mimiki, gestów oraz kontekstu sytuacji. Konieczne jest przy tym śledzenie przebiegu konwersacji, formułowanie własnej odpowiedzi i dostosowywanie jej do reakcji rozmówcy. Dla osoby, której uwaga koncentruje się intensywnie na ograniczonej liczbie informacji, równoczesne uwzględnianie tak wielu sygnałów może być szczególnie obciążające.

Dodatkowe znaczenie może mieć potrzeba dłuższego czasu na przetworzenie informacji oraz trudność w szybkim przenoszeniu uwagi pomiędzy kolejnymi elementami rozmowy. W rezultacie dynamiczne, szybko zmieniające się interakcje społeczne mogą wymagać od osób ze spektrum autyzmu znacznego wysiłku poznawczego (Murray i in., 2005).

Intensywne zainteresowania

W opisach diagnostycznych zainteresowania osób w spektrum autyzmu przedstawia się często jako ograniczone i powtarzalne. W ujęciu monotropizmu większą uwagę zwraca się jednak na intensywność i głębokość zaangażowania w wybrane tematy. Osoby w spektrum autyzmu mogą przez długi czas koncentrować się na określonym zagadnieniu, szczegółowo je zgłębiać i stopniowo poszerzać swoją wiedzę.

Dla wielu osób takie zainteresowania stanowią ważne źródło satysfakcji i poczucia kompetencji. Długotrwałe i pogłębione skupienie może sprzyjać zdobywaniu rozległej wiedzy oraz rozwijaniu specjalistycznych umiejętności (Grove i in., 2018; Murray i in., 2005).

Kiedy otoczenie wymaga politropowości

Współczesna codzienność często wymaga szybkiego reagowania, częstego przełączania uwagi i elastycznego dostosowywania się do zmian. Dla wielu osób w spektrum autyzmu bywa to szczególnie obciążające, zwłaszcza gdy najlepiej funkcjonują podczas głębokiego i długotrwałego skupienia na jednym obszarze.

Jeśli takie wymagania utrzymują się przez dłuższy czas, ich koszt może stopniowo narastać. Z czasem sprzyja to przeciążeniu i może utrudniać radzenie sobie z codziennymi obowiązkami. W tym kontekście monotropizm może być pomocny w rozumieniu wypalenia autystycznego, które bywa wiązane z długotrwałym funkcjonowaniem w środowisku niedostosowanym do sposobu przetwarzania informacji i kierowania uwagą przez osoby w spektrum autyzmu (Murray i in., 2005; Ali i in., 2025; Raymaker i in., 2020).

Jak wykorzystać tę wiedzę w codziennym życiu?

Wiedza o monotropizmie może pomóc lepiej zrozumieć, jakie sposoby organizowania codziennych aktywności sprzyjają osobom o takim sposobie kierowania uwagą. Choć nie ma rozwiązań uniwersalnych, odpowiednio dobrane strategie mogą ograniczać przeciążenie i ułatwiać codzienne funkcjonowanie.

Poniżej kilka strategii, które mogą być pomocne dla osób przetwarzających informacje w bardziej monotropowy sposób:

• Warto ograniczać zbędne przerwy w trakcie pracy. Osoby o bardziej monotropowym sposobie kierowania uwagą często najlepiej funkcjonują wtedy, gdy mogą przez dłuższy czas pozostać skupione na jednej czynności. Powiadomienia, dodatkowe pytania czy pojawiające się w trakcie drobne zadania mogą wytrącać z toku działania i utrudniać ponowne zaangażowanie się w przerwaną aktywność. Jeśli przerwy nie da się uniknąć, pomocne może być krótkie zapisanie, na czym zakończono pracę i jaki krok powinien nastąpić jako kolejny.
• Najlepiej sprawdzają się proste sposoby organizowania codziennych zadań. Alarmy, aplikacje czy listy mogą przypominać o obowiązkach, jednak nie zawsze ułatwiają rozpoczęcie działania. Ich nadmiar może wręcz nasilać poczucie przeciążenia. Dlatego warto korzystać przede wszystkim z rozwiązań, które rzeczywiście porządkują codzienność – np. stałe pory wykonywania określonych czynności czy wcześniejsze przygotowanie potrzebnych rzeczy.
• Warto zaczynać od jasno określonego pierwszego kroku. Rozpoczęcie zadania bywa szczególnie trudne wtedy, gdy jest ono mało precyzyjne lub bardzo złożone. Zamiast ujmować je jako całość, na przykład „posprzątać mieszkanie” czy „napisać raport”, łatwiej skupić się na tym, co należy zrobić najpierw: otworzyć dokument, przygotować potrzebne materiały albo uporządkować jedną część pomieszczenia. Nierzadko to właśnie rozpoczęcie działania wymaga największego wysiłku, podczas gdy kolejne etapy przebiegają już sprawniej.
• Obecność drugiej osoby może ułatwiać rozpoczęcie i kontynuowanie działania. Niektórym osobom łatwiej jest rozpocząć zadanie i utrzymać zaangażowanie, gdy w pobliżu znajduje się ktoś, kto w tym samym czasie zajmuje się własną aktywnością. Nie musi on pomagać ani kontrolować przebiegu pracy – już sama jego obecność może sprzyjać pozostaniu przy wykonywanej czynności.
• Podczas intensywnego skupienia na konkretnym obszarze łatwo przeoczyć sygnały płynące z organizmu. Poczucie głodu, pragnienia czy zmęczenia może wówczas zejść na dalszy plan i zostać zauważone dopiero wtedy, gdy staje się wyraźnie odczuwalne. Warto więc wcześniej zadbać o podstawowe potrzeby (np. zjeść posiłek przed rozpoczęciem dłuższej pracy, przygotować napój i pozostawić go w zasięgu wzroku).

Autor: Weronika Chojnacka

Bibliografia

• Ali, D., Bougoure, M., Cooper, B., Quinton, A. M. G., Tan, D., Brett, J., Mandy, W., Maybery, M., Magiati, I. i Happé, F. (2025). Burnout as experienced by autistic people: A systematic review. Clinical Psychology Review, 122, 102669.
• Buckle, K. L., Leadbitter, K., Poliakoff, E. i Gowen, E. (2021). “No way out except from external intervention”: First-hand accounts of autistic inertia. Frontiers in Psychology, 12, 631596.
• Dwyer, P., Sillas, A., Prieto, M., Camp, E., Nordahl, C. W. i Rivera, S. M. (2024). Hyper-focus, sticky attention, and springy attention in young autistic children: Associations with sensory behaviors and cognitive ability. Autism Research, 17(8), 1677–1695.
• Dwyer, P., Sillas, A., Saron, C. D. i Rivera, S. M. (2025). Investigating autistic hyperfocus and monotropism: Limited convergence of event-related potentials, laboratory tasks, and questionnaire responses. Research in Autism, 127, 202683.
• Grove, R., Hoekstra, R. A., Wierda, M. i Begeer, S. (2018). Special interests and subjective wellbeing in autistic adults. Autism Research, 11(5), 766–775.
• Lawson, W. B. (2021). Language, interests and autism: A tribute to Dr. Dinah Murray (1946–2021), an autism pioneer. Autism, 25(8), 2423–2425.
• Murray, D., Lesser, M. i Lawson, W. (2005). Attention, monotropism and the diagnostic criteria for autism. Autism, 9(2), 139–156.
• Raymaker, D. M., Teo, A. R., Steckler, N. A., Lentz, B., Scharer, M., Delos Santos, A., Kapp, S. K., Hunter, M., Joyce, A. i Nicolaidis, C. (2020). “Having all of your internal resources exhausted beyond measure and being left with no clean-up crew”: Defining autistic burnout. Autism in Adulthood, 2(2), 132–143.

Powiązane artykuły