Trening Umiejętności Społecznych (TUS) – co to jest, dla kogo i jak wyglądają zajęcia?

Trening Umiejętności Społecznych, w skrócie TUS, to grupowa forma wspierania dzieci i młodzieży, które potrzebują pomocy w rozwijaniu komunikacji, rozumieniu sytuacji społecznych, regulowaniu emocji oraz budowaniu relacji z rówieśnikami.

Podczas zajęć uczestnicy ćwiczą konkretne zachowania przydatne w codziennym życiu: rozpoczynanie i prowadzenie rozmowy, słuchanie innych, proszenie o pomoc, reagowanie na odmowę, rozwiązywanie konfliktów czy wyrażanie własnych potrzeb. Ważnym elementem TUS jest także rozpoznawanie emocji i uczenie się sposobów radzenia sobie ze złością, smutkiem, lękiem lub frustracją.

TUS nie polega wyłącznie na rozmowie o relacjach. Umiejętności są ćwiczone w grupie poprzez modelowanie, scenki, zadania praktyczne, informację zwrotną i wykorzystywanie nowych zachowań poza zajęciami.

Najważniejsze informacje

Obszar	Informacja
Pełna nazwa	Trening Umiejętności Społecznych
Forma zajęć	najczęściej zajęcia grupowe
Główny cel	rozwijanie kompetencji społecznych i emocjonalnych, korygowanie nieadaptacyjnych zachowań
Dla kogo?	dla dzieci i młodzieży mających trudności w relacjach, komunikacji lub regulacji emocji
Metody pracy	modelowanie, odgrywanie ról, ćwiczenia, informacja zwrotna i generalizacja
Pierwszy etap	konsultacja i kwalifikacja do odpowiedniej grupy
Ważny element	wykorzystywanie umiejętności w domu, szkole i relacjach rówieśniczych

Co to jest TUS?

TUS to zaplanowany trening konkretnych umiejętności potrzebnych w kontaktach z innymi ludźmi.

Zajęcia umożliwiają uczestnikom poznawanie i ćwiczenie zachowań, które mogą ułatwiać funkcjonowanie w grupie rówieśniczej, szkole, domu oraz innych sytuacjach społecznych.

W trakcie TUS dzieci i młodzież mogą uczyć się między innymi:

rozpoczynania i podtrzymywania rozmowy,
słuchania drugiej osoby,
przedstawiania siebie i innych,
zadawania pytań,
proszenia o pomoc,
odmawiania i przyjmowania odmowy,
czekania na swoją kolej,
współpracy w grupie,
rozpoznawania emocji,
wyrażania własnych potrzeb,
reagowania na krytykę,
radzenia sobie z przegraną,
rozwiązywania nieporozumień i konfliktów,
rozpoznawania granic własnych i innych osób.

Zakres treningu powinien być dostosowany do wieku, potrzeb rozwojowych, możliwości i rzeczywistych trudności uczestników.

Czy TUS jest terapią?

TUS może być elementem pomocy psychologicznej lub oddziaływań terapeutycznych, ale nie zastępuje każdej formy psychoterapii ani leczenia.

W praktyce TUS określa się jako ustrukturyzowaną formę treningu lub interwencji psychologicznej, której celem jest rozwijanie konkretnych kompetencji społecznych. Zajęcia często wykorzystują metody behawioralne i poznawczo-behawioralne, takie jak modelowanie zachowania, ćwiczenie reakcji, wzmacnianie pomocnych strategii oraz analizowanie sytuacji społecznych.

Ważne jest jednak, aby nie przedstawiać TUS jako uniwersalnego rozwiązania dla wszystkich trudności dziecka. W zależności od potrzeb może on uzupełniać:

psychoterapię indywidualną,
terapię rodzinną,
wsparcie rodziców,
oddziaływania szkolne,
leczenie psychiatryczne,
inne zajęcia terapeutyczne lub rozwojowe.

Badania dotyczące grupowego treningu umiejętności społecznych u dzieci i młodzieży w spektrum autyzmu wskazują na możliwość poprawy części kompetencji społecznych, choć efekty mogą różnić się w zależności od programu, uczestników i sposobu pomiaru.

W przypadku ADHD wyniki badań są mniej jednoznaczne. Przegląd Cochrane wskazał, że dostępne dowody nie pozwalają jednoznacznie potwierdzić ani wykluczyć skuteczności samego treningu umiejętności społecznych, szczególnie u młodzieży. Dlatego TUS powinien być dobierany indywidualnie i nie powinien zastępować innych wskazanych form pomocy.

Skąd wywodzi się Trening Umiejętności Społecznych?

Współczesne programy TUS korzystają z różnych nurtów psychologicznych i edukacyjnych, a jednym z ważnych źródeł jest trening umiejętności prospołecznych.

Elementy treningu umiejętności społecznych zostały wykorzystane między innymi w programie Aggression Replacement Training, czyli Treningu Zastępowania Agresji (TZA). Program ten obejmuje trzy uzupełniające się części:

trening umiejętności prospołecznych,
trening kontroli złości,
trening wnioskowania moralnego.

Celem tego modelu jest nie tylko ograniczanie zachowań agresywnych, ale również uczenie zachowań, które mogą je zastąpić, rozwijanie samokontroli oraz uwzględnianie perspektywy innych osób.

Współczesne grupy TUS mogą korzystać także z elementów psychoedukacji, pracy z emocjami, uczenia rozwiązywania problemów i ćwiczenia komunikacji.

Jakie są główne cele TUS?

Celem TUS jest nie tylko poznanie prawidłowych zachowań społecznych, ale przede wszystkim wykorzystywanie ich w codziennym życiu.

Najważniejsze cele treningu obejmują:

1. Rozwijanie pomocnych zachowań społecznych

Uczestnicy uczą się zachowań, które mogą ułatwiać nawiązywanie kontaktu, współpracę oraz radzenie sobie w grupie.

2. Modyfikowanie nieskutecznych sposobów reagowania

Dziecko może uczyć się zastępowania krzyku, wycofania, obrażania się lub zachowania agresywnego bardziej konstruktywnym komunikatem.

3. Zdobywanie wiedzy o relacjach i emocjach

Uczestnicy poznają zasady społeczne, uczą się rozpoznawać emocje i analizować konsekwencje własnych zachowań.

4. Generalizacja umiejętności

Najważniejszym celem jest przeniesienie umiejętności poza salę zajęciową – do domu, szkoły, relacji z rodzeństwem i kontaktów z rówieśnikami.

Dziecko może poprawnie wykonać ćwiczenie podczas zajęć, ale nadal mieć trudność z zastosowaniem tej samej strategii na przerwie szkolnej lub podczas konfliktu. Dlatego wartościowy program TUS powinien obejmować ćwiczenia odnoszące się do realnych sytuacji uczestników.

Dla kogo przeznaczony jest TUS?

TUS jest przeznaczony dla dzieci i młodzieży, które potrzebują wsparcia w rozumieniu sytuacji społecznych, komunikacji, relacjach lub regulacji emocji.

Zajęcia mogą być rozważane w przypadku dzieci, które:

mają trudności z nawiązywaniem znajomości,
nie wiedzą, jak rozpocząć lub prowadzić rozmowę,
mają problem z utrzymywaniem relacji,
nie rozpoznają intencji innych osób,
często wchodzą w konflikty,
reagują impulsywnie,
mają trudność z przegrywaniem,
nie radzą sobie z odmową lub krytyką,
wycofują się z kontaktów społecznych,
odczuwają silny lęk w grupie,
mają trudność z przestrzeganiem zasad,
potrzebują wsparcia w rozpoznawaniu i wyrażaniu emocji.

TUS jest często stosowany u dzieci i młodzieży:

w spektrum autyzmu,
z ADHD,
nieśmiałych i wycofanych,
impulsywnych,
mających trudności adaptacyjne,
doświadczających problemów w grupie rówieśniczej.

Sama diagnoza nie powinna jednak automatycznie przesądzać o udziale w zajęciach. Dwoje dzieci z tą samą diagnozą może mieć zupełnie inne potrzeby. O kwalifikacji powinien decydować rzeczywisty profil funkcjonowania dziecka, jego cele, wiek oraz możliwość korzystania z pracy grupowej.

Czy TUS jest odpowiedni dla dziecka w spektrum autyzmu?

TUS może wspierać dziecko w spektrum autyzmu, jeżeli program jest dostosowany do jego indywidualnych potrzeb i respektuje neuroróżnorodność.

Zajęcia mogą obejmować ćwiczenie komunikowania potrzeb, rozumienia niejednoznacznych sytuacji, reagowania na nieporozumienia, rozpoznawania przeciążenia lub ustalania granic.

Celem nie powinno być zmuszanie dziecka do maskowania cech autystycznych ani bezrefleksyjnego naśladowania zachowań osób neurotypowych. Współczesny TUS powinien:

uwzględniać indywidualny styl komunikacji,
respektować potrzeby sensoryczne,
nie wymuszać kontaktu wzrokowego,
wzmacniać samorzecznictwo,
uczyć rozpoznawania własnych granic,
pomagać odróżniać bezpieczne i niebezpieczne relacje,
rozwijać umiejętności potrzebne konkretnemu uczestnikowi.

Czy TUS jest odpowiedni dla dziecka z ADHD?

TUS może być pomocny w pracy nad wybranymi trudnościami społecznymi dziecka z ADHD, ale zwykle nie powinien być jedyną formą wsparcia.

U dzieci z ADHD trudności w relacjach mogą być związane z impulsywnością, przerywaniem rozmów, problemami z czekaniem na swoją kolej, silnymi reakcjami emocjonalnymi lub trudnością w zauważaniu reakcji innych osób.

Podczas TUS można ćwiczyć między innymi:

zatrzymywanie się przed reakcją,
zauważanie sygnałów płynących od innych,
naprawianie relacji po konflikcie,
radzenie sobie z frustracją,
przewidywanie konsekwencji zachowania,
komunikowanie potrzeb bez agresji.

Dostępne badania nie wskazują jednak jednoznacznie, że sam trening umiejętności społecznych wystarcza do poprawy funkcjonowania wszystkich dzieci z ADHD. Dlatego wsparcie może wymagać równoległej pracy z rodzicami, szkołą, psychologiem lub lekarzem.

Jakie korzyści może dawać udział w TUS?

TUS może pomóc dziecku lepiej rozumieć siebie, komunikować potrzeby i radzić sobie w sytuacjach społecznych.

W zależności od potrzeb uczestnika zajęcia mogą wspierać:

zwiększanie świadomości własnych emocji,
rozpoznawanie potrzeb i granic,
rozwijanie pewności siebie,
lepsze rozumienie sytuacji społecznych,
skuteczniejsze komunikowanie się,
ograniczenie lęku przed niektórymi sytuacjami,
poznawanie strategii radzenia sobie z konfliktem,
zwiększanie poczucia wpływu,
rozwijanie umiejętności współpracy,
budowanie i utrzymywanie relacji.

Efekty nie są jednak identyczne u każdego dziecka. Zależą między innymi od właściwej kwalifikacji, jakości programu, dopasowania grupy, regularności udziału oraz współpracy z rodzicami i szkołą.

Jak wygląda kwalifikacja do TUS?

Przed rozpoczęciem zajęć specjalista powinien poznać potrzeby dziecka i ocenić, czy grupa będzie dla niego odpowiednim środowiskiem.

Proces kwalifikacyjny może obejmować jedną lub kilka konsultacji, podczas których specjalista:

rozmawia z rodzicami,
poznaje historię rozwoju dziecka,
pyta o funkcjonowanie w domu i szkole,
analizuje relacje z rówieśnikami,
rozmawia lub pracuje indywidualnie z dzieckiem,
rozpoznaje mocne strony i trudności,
określa cele zajęć,
ocenia gotowość do pracy grupowej.

Na tej podstawie specjalista może zaproponować odpowiednią grupę lub wskazać inną formę wsparcia.

Prawidłowa kwalifikacja jest ważna, ponieważ grupa powinna być dopasowana nie tylko pod względem wieku, ale również poziomu rozwoju, potrzeb komunikacyjnych i rodzaju trudności uczestników.

Jak przebiegają zajęcia TUS?

Zajęcia odbywają się zazwyczaj według stałej struktury, która zwiększa poczucie bezpieczeństwa i ułatwia uczenie się.

Przykładowe spotkanie może obejmować:

powitanie i przypomnienie zasad,
krótką rundę dotyczącą samopoczucia,
wprowadzenie nowej umiejętności,
pokaz lub omówienie przykładowej sytuacji,
odgrywanie scenek,
ćwiczenia w parach lub grupie,
informację zwrotną,
podsumowanie zajęć,
zadanie zachęcające do wykorzystania umiejętności poza grupą.

Program powinien być elastyczny i dostosowany do aktualnych potrzeb uczestników.

Jakie metody są wykorzystywane podczas TUS?

Najczęściej stosowane są modelowanie, odgrywanie ról, informacja zwrotna oraz generalizacja.

Modelowanie – Prowadzący lub uczestnicy pokazują zachowanie, które jest przedmiotem ćwiczenia. Może to być na przykład sposób dołączenia do zabawy, wyrażenia odmowy lub poproszenia o przerwę.
Odgrywanie ról – Dzieci ćwiczą określoną sytuację w bezpiecznych warunkach. Dzięki temu mogą sprawdzić różne sposoby reagowania bez realnych konsekwencji społecznych.
Informacja zwrotna – Po ćwiczeniu uczestnik otrzymuje konkretną informację dotyczącą tego, co było pomocne i co można zmienić. Informacja zwrotna powinna być zrozumiała, życzliwa i odnosić się do zachowania, a nie do wartości dziecka.
Generalizacja – Uczestnik uczy się stosować daną umiejętność w różnych miejscach i sytuacjach. W ten proces mogą być włączeni rodzice, opiekunowie lub nauczyciele.

Ile osób powinno być w grupie TUS?

Grupa powinna być na tyle mała, aby każde dziecko mogło aktywnie uczestniczyć w zajęciach i otrzymywać wsparcie prowadzącego.

Liczebność zależy od wieku, potrzeb uczestników, liczby prowadzących i charakteru programu. W naszym Centrum zajęcia odbywają się w małych grupach rówieśniczych, co umożliwia obserwowanie każdego dziecka, częste ćwiczenia i indywidualizowanie zadań.

Stały skład grupy może ułatwiać budowanie poczucia bezpieczeństwa i rozwijanie relacji między uczestnikami.

Kto prowadzi TUS?

Zajęcia powinny być prowadzone przez osobę posiadającą przygotowanie psychologiczne lub pedagogiczne oraz kompetencje do pracy grupowej z dziećmi.

W naszym Centrum TUS prowadzą psychologowie dziecięcy lub pedagodzy posiadający dodatkowe przygotowanie w zakresie treningu umiejętności społecznych.

Znaczenie ma nie tylko ukończenie kursu, ale również:

doświadczenie w pracy z dziećmi,
rozumienie rozwoju emocjonalnego i społecznego,
umiejętność obserwowania procesu grupowego,
znajomość specyfiki ASD i ADHD,
umiejętność reagowania na zachowania trudne,
współpraca z rodzicami,
dostosowanie programu do potrzeb uczestników.

TUS a socjoterapia – czym się różnią?

TUS skupia się przede wszystkim na ćwiczeniu konkretnych kompetencji, natomiast socjoterapia obejmuje szerszą pracę z emocjami, relacjami i doświadczeniami uczestników.

Trening Umiejętności Społecznych	Socjoterapia
rozwija konkretne umiejętności	obejmuje cele społeczne, emocjonalne i terapeutyczne
ma uporządkowany charakter treningowy	wykorzystuje również proces i relacje w grupie
ćwiczy określone zachowania i strategie	pomaga rozumieć trudności oraz zdobywać doświadczenia korekcyjne
często wykorzystuje modelowanie i scenki	może wykorzystywać rozmowę, doświadczenie grupowe i pracę z emocjami
koncentruje się na generalizacji	koncentruje się również na przyczynach i znaczeniu zachowań

W praktyce granice między tymi formami mogą być częściowo płynne. O wyborze powinny decydować cele i potrzeby konkretnego dziecka.

TUS a Trening Zastępowania Agresji

TUS i Trening Zastępowania Agresji mogą wykorzystywać podobne techniki, ale nie są pojęciami tożsamymi.

Trening Zastępowania Agresji jest programem przeznaczonym szczególnie dla osób, które potrzebują wsparcia w ograniczaniu zachowań agresywnych, kontroli złości i rozwijaniu rozumowania moralnego.

TUS może mieć szersze zastosowanie i obejmować również dzieci nieśmiałe, wycofane, mające trudności w komunikacji lub potrzebujące wsparcia w budowaniu relacji.

Jak rodzice mogą wspierać efekty TUS?

Rodzice pomagają dziecku przede wszystkim wtedy, gdy zauważają jego wysiłek i umożliwiają spokojne ćwiczenie nowych umiejętności w codziennych sytuacjach.

Pomocne może być:

pytanie o poznane strategie bez odpytywania,
zauważanie prób zastosowania nowej umiejętności,
wspólne analizowanie trudnych sytuacji,
modelowanie spokojnej komunikacji,
przypominanie ustalonych strategii,
unikanie zawstydzania i porównywania,
przekazywanie prowadzącemu informacji o zmianach,
współpraca ze szkołą, gdy jest potrzebna.

W trakcie zajęć dla dzieci jedna konsultacja w semestrze dla rodziców jest bezpłatna. Prowadzimy również spotkania dotyczące wspierania rozwoju społecznego i emocjonalnego dziecka.

Czy TUS wystarczy, gdy dziecko ma poważne trudności emocjonalne?

Nie zawsze. TUS nie zastępuje psychoterapii, diagnozy ani leczenia, jeżeli dziecko potrzebuje szerszej pomocy.

Konsultacja indywidualna może być konieczna, gdy występują między innymi:

nasilony lęk,
obniżony nastrój,
samookaleczenia,
myśli samobójcze,
doświadczenie przemocy,
poważne problemy rodzinne,
silna agresja,
uzależnienie,
znaczne trudności w codziennym funkcjonowaniu.

W takich sytuacjach specjalista może zalecić psychoterapię, konsultację psychiatryczną, terapię rodzinną lub dodatkową diagnozę.

Trening Umiejętności Społecznych to grupowa forma pracy, której celem jest rozwijanie kompetencji potrzebnych w komunikacji, relacjach, współpracy i regulowaniu emocji. Podczas zajęć dzieci i młodzież uczą się poprzez doświadczenie, odgrywanie ról, obserwację i otrzymywanie informacji zwrotnej.

Skuteczny TUS powinien być poprzedzony kwalifikacją, dostosowany do indywidualnych potrzeb i prowadzony w sposób respektujący granice oraz sposób funkcjonowania każdego uczestnika. Najważniejszym rezultatem nie jest prawidłowe wykonanie ćwiczenia podczas zajęć, lecz możliwość korzystania z nowych umiejętności w codziennym życiu.

Najczęściej zadawane pytania

Co oznacza skrót TUS?

TUS oznacza Trening Umiejętności Społecznych.

Dla kogo przeznaczone są zajęcia TUS?

Dla dzieci i młodzieży potrzebujących wsparcia w komunikacji, relacjach rówieśniczych, rozumieniu sytuacji społecznych lub regulowaniu emocji.

Czy na TUS potrzebne jest skierowanie?

Skierowanie nie jest wymagane. Przed rozpoczęciem zajęć odbywa się konsultacja kwalifikacyjna.

Czy dziecko bez diagnozy może uczestniczyć w TUS?

Tak. O udziale powinny decydować potrzeby dziecka, a nie samo posiadanie rozpoznania.

Czy TUS pomaga w autyzmie?

Może wspierać rozwijanie konkretnych kompetencji społecznych i komunikacyjnych, jeżeli program jest dopasowany do potrzeb dziecka i respektuje neuroróżnorodność.

Czy TUS pomaga w ADHD?

Może być elementem wsparcia w zakresie impulsywności, komunikacji i konfliktów, jednak wyniki badań nad samodzielną skutecznością TUS w ADHD są niejednoznaczne.

Ile trwa TUS?

Długość programu zależy od celów, wieku uczestników oraz zasad obowiązujących w danej placówce. Często zajęcia odbywają się regularnie przez semestr lub rok szkolny.

Czy rodzice uczestniczą w zajęciach?

Dzieci pracują bez rodziców, ale konsultacje dla rodziców i współpraca z rodziną mogą zwiększać możliwość wykorzystywania umiejętności poza grupą.

Czym TUS różni się od psychoterapii?

TUS skupia się przede wszystkim na trenowaniu konkretnych kompetencji społecznych. Psychoterapia obejmuje szerszą pracę nad emocjami, doświadczeniami, relacjami i źródłami trudności.

Trening Umiejętności Społecznych we Wrocławiu

W naszym Centrum prowadzimy grupy TUS dla dzieci i młodzieży we Wrocławiu. Grupy dobierane są z uwzględnieniem wieku, potrzeb rozwojowych i obszarów wymagających wsparcia.

Przed rozpoczęciem zajęć odbywają się konsultacje kwalifikacyjne z rodzicami i dzieckiem. Na jej podstawie specjalista określa cele pracy oraz proponuje odpowiednią grupę.

Prowadzimy grupy dla dzieci w wieku:

przedszkolnym,
wczesnoszkolnym,
szkolnym,
nastoletnim.

Aktualne przedziały wiekowe, terminy, ceny i dostępność miejsc znajdują się na stronach ofertowych dotyczących TUS.

W naszym Centrum prowadzimy dla dzieci i młodzieży:

Powiązane artykuły

Jeżeli interesuje Państwa rozwój społeczny i emocjonalny dzieci oraz młodzieży, zachęcamy również do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

Bibliografia

Goldstein, A. P., Glick, B., & Gibbs, J. C. (1998). Aggression replacement training: A comprehensive intervention for aggressive youth, Rev. Research Press
Soares, E. E., Bausback, K., Beard, C. L., Higinbotham, M., Bunge, E. L., & Gengoux, G. W. (2021). Social skills training for autism spectrum disorder: A meta-analysis of in-person and technological interventions. Journal of technology in behavioral science, 6(1), 166-180.
Storebø, O. J., Andersen, M. E., Skoog, M., Hansen, S. J., Simonsen, E., Pedersen, N., … & Gluud, C. (2019). Social skills training for attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) in children aged 5 to 18 years. Cochrane Database of Systematic Reviews, (6).
Dekker, V., Nauta, M. H., Timmerman, M. E., Mulder, E. J., van der Veen-Mulders, L., van den Hoofdakker, B. J., … & de Bildt, A. (2019). Social skills group training in children with autism spectrum disorder: a randomized controlled trial. European child & adolescent psychiatry, 28(3), 415-424.

Trening Umiejętności Społecznych – TUS