Spektrum autyzmu – czym jest ASD i jakie są jego objawy?

Spektrum autyzmu (ASD) – czym jest i jakie są jego objawy?

Jak rozpoznać spektrum autyzmu u dzieci i dorosłych?

Spektrum autyzmu (ASD) jest zaburzeniem neurorozwojowym, które wpływa przede wszystkim na sposób komunikowania się, budowania relacji społecznych oraz przetwarzania bodźców. Objawy mogą mieć różne nasilenie i wyglądać inaczej u każdej osoby.

Spektrum autyzmu (Autism Spectrum Disorder, ASD) nie jest chorobą, którą można „wyleczyć”, lecz odmiennym sposobem rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. Towarzyszy człowiekowi przez całe życie, jednak dzięki odpowiedniej diagnozie, zrozumieniu własnych potrzeb i właściwie dobranemu wsparciu wiele osób w spektrum funkcjonuje samodzielnie, rozwija swoje zainteresowania, uczy się, pracuje i buduje satysfakcjonujące relacje.

Objawy ASD są bardzo zróżnicowane. U części osób są widoczne już we wczesnym dzieciństwie, u innych – szczególnie u dziewcząt i osób o wysokich zdolnościach poznawczych – mogą przez wiele lat pozostawać niezauważone lub być skutecznie maskowane.

W tym artykule wyjaśniamy, czym jest spektrum autyzmu, jakie są jego najczęstsze objawy oraz kiedy warto rozważyć profesjonalną diagnozę.

Najważniejsze informacje

Jeżeli chcą Państwo szybko zapoznać się z najważniejszymi informacjami, poniżej przedstawiamy najważniejsze fakty.

• Spektrum autyzmu (ASD) jest zaburzeniem neurorozwojowym obecnym od wczesnego dzieciństwa.
• Objawy dotyczą przede wszystkim komunikacji, relacji społecznych oraz powtarzalnych wzorców zachowań i zainteresowań.
• U każdej osoby ASD może wyglądać inaczej – nie istnieje jeden „typowy” obraz autyzmu.
• Wiele osób doświadcza również nadwrażliwości lub obniżonej wrażliwości na bodźce zmysłowe.
• U części dzieci objawy są widoczne bardzo wcześnie, u innych stają się bardziej zauważalne dopiero wraz ze wzrostem wymagań społecznych.
• Wczesna diagnoza pozwala lepiej zrozumieć potrzeby dziecka i dobrać odpowiednie formy wsparcia.

Czym jest spektrum autyzmu?

Spektrum autyzmu to zaburzenie neurorozwojowe, które wpływa na sposób, w jaki człowiek komunikuje się, nawiązuje relacje społeczne, odbiera bodźce oraz organizuje swoje zachowanie.

Słowo „spektrum” podkreśla, że objawy mogą mieć bardzo różne nasilenie i przebieg. Dwie osoby z diagnozą ASD mogą funkcjonować w zupełnie odmienny sposób.

Niektóre osoby potrzebują znacznego wsparcia w codziennym życiu i komunikacji, podczas gdy inne są samodzielne, pracują zawodowo i zakładają rodziny. Różnice mogą dotyczyć między innymi:

• rozwoju mowy,
• funkcjonowania społecznego,
• sposobu uczenia się,
• wrażliwości sensorycznej,
• zdolności adaptowania się do zmian.

To właśnie dlatego mówi się o spektrum autyzmu, a nie o jednym, jednakowym zaburzeniu.

Co powoduje spektrum autyzmu?

Obecna wiedza naukowa wskazuje, że ASD ma złożone podłoże biologiczne. Na jego rozwój wpływają przede wszystkim czynniki genetyczne, a także niektóre czynniki działające w okresie prenatalnym.

Nie istnieje jedna przyczyna odpowiedzialna za rozwój spektrum autyzmu.

Badania wskazują, że największą rolę odgrywają czynniki genetyczne. Jednocześnie naukowcy analizują wpływ różnych czynników prenatalnych i okołoporodowych, które mogą oddziaływać na rozwijający się układ nerwowy dziecka.

W literaturze naukowej opisuje się między innymi związek pomiędzy niektórymi chorobami autoimmunologicznymi matki, przebiegiem ciąży czy aktywacją układu odpornościowego a zwiększonym ryzykiem wystąpienia ASD. Nie oznacza to jednak, że występowanie takich czynników prowadzi do rozwoju autyzmu u dziecka ani że odpowiada za niego pojedyncza przyczyna.

Warto również podkreślić, że spektrum autyzmu nie jest wynikiem błędów wychowawczych ani sposobu opieki nad dzieckiem. Jest to fakt potwierdzony przez współczesne badania naukowe.

Jakie są główne objawy spektrum autyzmu?

Objawy ASD obejmują trzy główne obszary: trudności w relacjach społecznych, trudności w komunikacji oraz powtarzalne zachowania i zainteresowania. U wielu osób współwystępują także różnice w odbiorze bodźców sensorycznych.

Zgodnie z aktualną wiedzą kliniczną objawy spektrum autyzmu mogą przejawiać się w bardzo różny sposób, jednak najczęściej dotyczą kilku charakterystycznych obszarów funkcjonowania.

Należy pamiętać, że żadna pojedyncza cecha nie świadczy o obecności spektrum autyzmu. Znaczenie ma całokształt funkcjonowania oraz sposób, w jaki objawy wpływają na codzienne życie.

Trudności w komunikacji

Komunikacja osób w spektrum autyzmu może rozwijać się w różnym tempie. Trudności mogą dotyczyć zarówno mowy, jak i komunikacji niewerbalnej oraz prowadzenia rozmowy.

Jednym z najbardziej charakterystycznych obszarów funkcjonowania osób z ASD jest komunikacja.

U części dzieci rozwój mowy przebiega z opóźnieniem, mimo prawidłowego słuchu i braku innych przyczyn medycznych. Niektóre dzieci zaczynają mówić znacznie później niż ich rówieśnicy, natomiast inne rozwijają mowę zgodnie z normą, ale mają trudności z wykorzystywaniem jej w sytuacjach społecznych.

Komunikacja osób w spektrum jest bardzo zróżnicowana. Na jednym końcu spektrum znajdują się osoby komunikujące się płynnie i posiadające bogate słownictwo. Na drugim – osoby, które posługują się pojedynczymi słowami lub nie rozwijają mowy funkcjonalnej.

Trudności mogą obejmować między innymi:

• opóźniony rozwój mowy,
• ograniczone wykorzystywanie gestów,
• trudności z rozpoczynaniem i podtrzymywaniem rozmowy,
• dosłowne rozumienie wypowiedzi,
• nietypową intonację lub melodię mowy,
• mówienie zbyt cicho lub zbyt głośno,
• długie wypowiedzi dotyczące wąskich zainteresowań.

Niektóre osoby rzadziej wykorzystują mimikę twarzy, kontakt wzrokowy lub gestykulację do przekazywania informacji. Warto jednak pamiętać, że sposób komunikowania się może wyglądać bardzo różnie u poszczególnych osób.

Rozwój społeczny dzieci ze spektrum autyzmu

Pierwsze trudności społeczne mogą być widoczne już w pierwszych latach życia, jednak u części dzieci stają się bardziej zauważalne dopiero wraz ze wzrostem wymagań społecznych.

Rozwój społeczny dzieci z ASD często przebiega inaczej niż u ich rówieśników. Nie oznacza to braku potrzeby kontaktu z innymi ludźmi, lecz odmienny sposób budowania relacji i rozumienia sytuacji społecznych.

Rodzice niekiedy zauważają pierwsze sygnały już pod koniec pierwszego roku życia. Mogą zwracać uwagę między innymi na to, że dziecko:

• rzadziej odwzajemnia uśmiech,
• niechętnie inicjuje kontakt,
• nie szuka wspólnego pola uwagi,
• wydaje się mniej zainteresowane wspólną zabawą.

W kolejnych latach mogą pojawić się trudności w zabawie z rówieśnikami, rozumieniu zasad społecznych czy budowaniu bliższych relacji.

Jednocześnie należy pamiętać, że rozwój każdego dziecka przebiega indywidualnie. Pojedynczy objaw nie jest podstawą do rozpoznania spektrum autyzmu – diagnoza zawsze wymaga całościowej oceny funkcjonowania przez specjalistów.

Powtarzalne zachowania i potrzeba rutyny

Jedną z charakterystycznych cech spektrum autyzmu jest potrzeba przewidywalności. Nagłe zmiany planów, otoczenia czy codziennych rytuałów mogą powodować silny stres i poczucie utraty bezpieczeństwa.

Większość ludzi lubi przewidywalność, jednak osoby w spektrum autyzmu często odczuwają ją jako szczególnie ważny element codziennego funkcjonowania. Stały plan dnia, znane miejsca czy określony sposób wykonywania czynności pomagają im lepiej organizować świat i zmniejszają obciążenie wynikające z przetwarzania dużej ilości informacji.

Dlatego nawet pozornie niewielkie zmiany mogą wywoływać dyskomfort lub niepokój.

Przykładami mogą być:

• konieczność pójścia inną drogą do szkoły,
• zmiana miejsca siedzenia,
• odwołanie zaplanowanej aktywności,
• zmiana kolejności codziennych czynności.

Nie oznacza to, że każda osoba z ASD będzie reagowała w ten sam sposób. Dla jednych zmiany są jedynie nieprzyjemne, dla innych mogą prowadzić do bardzo silnego przeciążenia emocjonalnego.

Powtarzalne zainteresowania i zachowania

Osoby w spektrum często rozwijają intensywne zainteresowania oraz wykonują powtarzalne czynności, które pomagają im regulować napięcie lub koncentrować uwagę.

Jednym z kryteriów diagnostycznych ASD są ograniczone, powtarzalne wzorce zachowań i zainteresowań.

Mogą one przyjmować bardzo różną postać. U jednych osób będą to wyjątkowo szczegółowe zainteresowania konkretnym tematem, u innych – potrzeba wykonywania określonych czynności zawsze w taki sam sposób.

Przykładowo dziecko może:

• interesować się wyłącznie jednym zagadnieniem przez długi czas,
• wielokrotnie oglądać ten sam film lub czytać tę samą książkę,
• układać przedmioty według określonego schematu,
• długo koncentrować się na wybranych elementach zabawek.

Takie zainteresowania często wiążą się z bardzo dużą wiedzą oraz wyjątkową pamięcią dotyczącą wybranego tematu.

Zabawa symboliczna

Dzieci w spektrum autyzmu mogą bawić się inaczej niż ich rówieśnicy. Trudności często dotyczą zabawy symbolicznej, czyli wykorzystywania wyobraźni podczas zabawy.

Zabawa symboliczna polega na nadawaniu przedmiotom nowego znaczenia. Przykładowo klocek może stać się samochodem, a pluszowy miś pacjentem w gabinecie lekarskim.

U części dzieci z ASD taka forma zabawy rozwija się wolniej lub wygląda inaczej.

Zamiast odgrywania scenek mogą:

• obracać koła samochodzików,
• układać zabawki w rzędy,
• segregować przedmioty według koloru lub wielkości,
• koncentrować uwagę na szczegółach zamiast na całej zabawie.

Nie oznacza to braku kreatywności. Jest to raczej odmienny sposób eksplorowania otoczenia oraz skupiania uwagi.

Stereotypie ruchowe

Niektóre osoby w spektrum wykonują powtarzalne ruchy, nazywane stereotypiami. Mogą one pomagać regulować emocje, napięcie lub ilość odbieranych bodźców.

Rozwój motoryczny dzieci z ASD często przebiega prawidłowo. Jednak u części osób można zaobserwować charakterystyczne, powtarzalne ruchy.

Najczęściej są to:

• machanie rękami,
• kołysanie ciałem,
• obracanie się wokół własnej osi,
• podskakiwanie,
• rytmiczne poruszanie nogami,
• przyjmowanie nietypowych pozycji ciała.

Obecnie wiadomo, że stereotypie nie są zachowaniami „bez celu”. W wielu przypadkach pomagają regulować napięcie, wyciszać się lub przeciwnie – dostarczać organizmowi dodatkowej stymulacji.

Dlatego nie każda stereotypia wymaga eliminowania. Znacznie ważniejsze jest zrozumienie, jaką funkcję pełni dla konkretnej osoby.

Nadwrażliwość i podwrażliwość sensoryczna

Wiele osób w spektrum autyzmu odbiera bodźce zmysłowe inaczej niż większość ludzi. Mogą być one nadmiernie wrażliwe na niektóre bodźce lub przeciwnie – słabiej je odczuwać.

Różnice w przetwarzaniu sensorycznym należą do najczęściej opisywanych cech ASD.

Mogą dotyczyć wszystkich zmysłów.

Dotyk

Niektóre osoby:

• nie tolerują metek w ubraniach,
• unikają określonych tkanin,
• preferują luźniejsze ubrania,
• nie lubią niespodziewanego dotyku.

Smak i konsystencja pokarmów

Częstym objawem jest wybiórczość pokarmowa.

Niektóre dzieci akceptują jedynie produkty o określonej:

• strukturze,
• temperaturze,
• zapachu,
• konsystencji.

Przykładowo mogą odmawiać jedzenia mięsa, produktów o śliskiej konsystencji czy potraw mieszających różne tekstury.

Dźwięki

Niektóre osoby bardzo silnie reagują na:

• odkurzacz,
• suszarkę,
• gwar w centrum handlowym,
• szkolny dzwonek.

Inne z kolei wydają się słabiej reagować nawet na bardzo głośne dźwięki.

Światło i zapachy

Nadwrażliwość może obejmować również:

• jasne oświetlenie,
• migające światło,
• intensywne zapachy,
• perfumy,
• środki czystości.

To, co dla większości osób pozostaje niemal niezauważalne, dla osoby w spektrum może być źródłem znacznego dyskomfortu.

Teoria umysłu – dlaczego sytuacje społeczne bywają trudniejsze?

Wiele osób w spektrum może doświadczać trudności z intuicyjnym odczytywaniem myśli, intencji i perspektywy innych ludzi. Nie oznacza to jednak braku empatii.

Jednym z najlepiej poznanych mechanizmów opisujących funkcjonowanie społeczne osób z ASD jest teoria umysłu.

Odnosi się ona do zdolności rozumienia, że inni ludzie mogą mieć własne przekonania, emocje, potrzeby czy intencje różniące się od naszych.

Osoby w spektrum często uczą się tych zasad bardziej świadomie niż intuicyjnie.

Przykładowo mogą analizować:

• wyraz twarzy,
• ton głosu,
• gesty,
• kontekst sytuacji,

aby zrozumieć emocje rozmówcy.

Nie oznacza to jednak, że nie współodczuwają emocji. Wręcz przeciwnie – wiele osób z ASD odczuwa empatię bardzo silnie. Trudność może dotyczyć przede wszystkim szybkiego rozpoznania, co druga osoba myśli lub czuje w danej sytuacji.

Z czasem wiele osób rozwija skuteczne strategie kompensacyjne i uczy się rozpoznawania sygnałów społecznych poprzez obserwację, doświadczenie oraz analizę zachowań innych ludzi.

Czy każda osoba ze spektrum autyzmu wygląda tak samo?

Nie. Spektrum autyzmu obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę osób. Objawy, ich nasilenie oraz sposób funkcjonowania mogą znacznie się różnić.

Niektóre osoby potrzebują wsparcia w codziennym funkcjonowaniu i komunikacji, inne kończą studia, pracują zawodowo i prowadzą samodzielne życie.

Różnice mogą dotyczyć:

• rozwoju mowy,
• funkcjonowania społecznego,
• zdolności adaptacyjnych,
• poziomu samodzielności,
• wrażliwości sensorycznej,
• sposobu radzenia sobie z emocjami.

To właśnie ta różnorodność sprawia, że współcześnie używa się określenia spektrum autyzmu, podkreślającego szeroki zakres możliwych objawów i indywidualnych potrzeb.

Maskowanie objawów spektrum autyzmu

Niektóre osoby ze spektrum autyzmu uczą się świadomie ukrywać swoje trudności, aby łatwiej funkcjonować w otoczeniu społecznym. Zjawisko to nazywane jest maskowaniem lub kamuflażem społecznym.

Choć objawy ASD są obecne od wczesnego dzieciństwa, nie zawsze są łatwe do zauważenia. U części osób – szczególnie dziewcząt i kobiet oraz osób z dobrze rozwiniętymi zdolnościami poznawczymi – rozwijają się strategie pozwalające lepiej dostosować się do oczekiwań otoczenia.

Maskowanie polega na świadomym lub częściowo świadomym ukrywaniu zachowań charakterystycznych dla spektrum autyzmu oraz naśladowaniu zachowań osób neurotypowych.

Osoby stosujące maskowanie mogą między innymi:

• utrzymywać kontakt wzrokowy mimo odczuwanego dyskomfortu,
• ćwiczyć mimikę i gesty,
• uczyć się gotowych schematów prowadzenia rozmowy,
• ograniczać mówienie o swoich zainteresowaniach,
• świadomie kontrolować postawę ciała i sposób poruszania się,
• analizować reakcje rozmówców, aby lepiej dopasować swoje zachowanie.

Choć strategie te mogą ułatwiać funkcjonowanie społeczne, często wymagają dużego wysiłku psychicznego i mogą prowadzić do przewlekłego zmęczenia, przeciążenia oraz zwiększonego ryzyka zaburzeń lękowych lub depresyjnych.

Więcej na temat tego zjawiska przeczytają Państwo w naszym artykule poświęconym maskowaniu objawów spektrum autyzmu.

Dlaczego autyzm bywa rozpoznawany dopiero u nastolatków i dorosłych?

Objawy ASD są obecne od wczesnego dzieciństwa, jednak u części osób stają się wyraźnie widoczne dopiero wtedy, gdy rosną wymagania społeczne i edukacyjne.

W pierwszych latach życia dziecko funkcjonuje zazwyczaj w niewielkim, przewidywalnym środowisku. Wraz z rozpoczęciem edukacji pojawiają się nowe wyzwania:

• bardziej złożone relacje z rówieśnikami,
• konieczność współpracy w grupie,
• większa samodzielność,
• zmieniające się zasady społeczne,
• większa liczba bodźców.

To właśnie wtedy trudności mogą stać się bardziej zauważalne.

U wielu osób objawy pozostają długo nierozpoznane również dlatego, że wypracowują skuteczne strategie kompensacyjne. Dotyczy to szczególnie kobiet, które częściej uczą się dostosowywać swoje zachowanie do oczekiwań społecznych.

Późna diagnoza nie oznacza, że spektrum autyzmu pojawiło się dopiero w wieku nastoletnim lub dorosłym. Oznacza jedynie, że wcześniej objawy nie zostały właściwie rozpoznane.

Kiedy warto zgłosić się na diagnozę?

Warto skonsultować się ze specjalistą, jeżeli trudności w komunikacji, relacjach społecznych lub zachowaniu utrzymują się przez dłuższy czas i wpływają na codzienne funkcjonowanie dziecka lub osoby dorosłej.

Powodem do konsultacji mogą być między innymi:

• opóźniony rozwój mowy,
• trudności w nawiązywaniu relacji z rówieśnikami,
• ograniczony kontakt wzrokowy lub trudności z komunikacją niewerbalną,
• silna potrzeba rutyny i przewidywalności,
• powtarzalne zachowania,
• intensywne, wąskie zainteresowania,
• wyraźne nadwrażliwości sensoryczne,
• trudności w rozumieniu sytuacji społecznych.

Warto pamiętać, że pojedynczy objaw nie oznacza automatycznie spektrum autyzmu. Dopiero całościowa ocena funkcjonowania pozwala postawić lub wykluczyć diagnozę.

Jak wygląda diagnoza spektrum autyzmu?

Diagnoza ASD opiera się na szczegółowym wywiadzie, obserwacji oraz wykorzystaniu standaryzowanych narzędzi diagnostycznych. Jej celem jest całościowa ocena sposobu funkcjonowania danej osoby.

Proces diagnostyczny uwzględnia między innymi:

• przebieg rozwoju dziecka lub osoby dorosłej,
• funkcjonowanie społeczne,
• komunikację,
• zainteresowania i zachowania,
• funkcjonowanie sensoryczne,
• informacje uzyskane od rodziców lub bliskich.

W zależności od wieku oraz potrzeb wykorzystywane są specjalistyczne narzędzia diagnostyczne, które pomagają ocenić, czy obserwowane trudności odpowiadają kryteriom rozpoznania spektrum autyzmu.

Krótka historia pojęcia autyzmu

Rozumienie autyzmu znacząco zmieniło się na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Współczesna wiedza różni się od pierwszych opisów tego zjawiska.

Termin „autyzm” wywodzi się od greckiego słowa autos, oznaczającego „sam”. Na początku XX wieku szwajcarski psychiatra Eugen Bleuler użył go do opisania jednego z objawów schizofrenii.

Przełom nastąpił w 1943 roku, kiedy Leo Kanner opisał grupę dzieci wykazujących charakterystyczne trudności w komunikacji, relacjach społecznych oraz potrzebę niezmienności otoczenia. Rok później Hans Asperger przedstawił opis dzieci o podobnych trudnościach, jednak z dobrze rozwiniętą mową i przeciętnymi lub wysokimi zdolnościami poznawczymi.

Obecnie wiadomo, że autyzm jest zaburzeniem neurorozwojowym, a nie postacią schizofrenii, jak sądzono kilkadziesiąt lat temu. Współczesne klasyfikacje medyczne posługują się wspólnym pojęciem spektrum autyzmu (ASD), podkreślając dużą różnorodność objawów i sposobów funkcjonowania.

Najczęściej zadawane pytania

Czy spektrum autyzmu jest chorobą?

Nie. Spektrum autyzmu jest zaburzeniem neurorozwojowym, czyli odmiennym sposobem rozwoju układu nerwowego. Towarzyszy człowiekowi przez całe życie.

Czy autyzm można zdiagnozować u dorosłych?

Tak. Coraz więcej osób otrzymuje diagnozę dopiero w wieku dorosłym, szczególnie jeśli wcześniej skutecznie maskowały swoje trudności.

Czy każda osoba z ASD ma opóźniony rozwój mowy?

Nie. Część osób rozwija mowę zgodnie z normą, jednak może doświadczać trudności w komunikacji społecznej, rozumieniu kontekstu rozmowy czy komunikacji niewerbalnej.

Czy osoby w spektrum odczuwają empatię?

Tak. Spektrum autyzmu nie oznacza braku empatii. Trudności mogą dotyczyć intuicyjnego odczytywania emocji, intencji i perspektywy innych osób, natomiast zdolność do współodczuwania emocji może być prawidłowa, a u niektórych osób nawet bardzo nasilona.

Czy nadwrażliwość sensoryczna zawsze występuje w ASD?

Nie zawsze. Wiele osób doświadcza nadwrażliwości lub obniżonej wrażliwości na bodźce, jednak ich rodzaj i nasilenie są bardzo indywidualne.

Spektrum autyzmu jest złożonym zaburzeniem neurorozwojowym, które wpływa na sposób komunikowania się, budowania relacji społecznych, odbierania bodźców oraz organizowania codziennego funkcjonowania. Objawy mogą być bardzo różnorodne i zmieniać się wraz z wiekiem. Nie istnieje jeden obraz osoby w spektrum – każda funkcjonuje w indywidualny sposób, posiada własne mocne strony, trudności oraz potrzeby. Wczesne rozpoznanie ASD pozwala lepiej zrozumieć sposób funkcjonowania dziecka lub osoby dorosłej oraz dobrać odpowiednie formy wsparcia, które ułatwiają codzienne życie i rozwój.

Podejrzewają Państwo spektrum autyzmu u siebie lub swojego dziecka?

Jeżeli obserwują Państwo trudności w komunikacji, relacjach społecznych, powtarzalne zachowania lub nadwrażliwości sensoryczne, warto skonsultować się ze specjalistą.

Kompleksowa diagnoza pozwala lepiej zrozumieć funkcjonowanie dziecka lub osoby dorosłej oraz zaplanować odpowiednie formy wsparcia. Zachęcamy do zapoznania się z naszą ofertą diagnozy spektrum autyzmu.

W naszym Centrum we Wrocławiu realizujemy:

• diagnozę spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży
• diagnozę spektrum autyzmu u dorosłych
• Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży
• Trening Umiejętności Społecznych dla dorosłych
• psychoedukację dla rodziców dzieci z diagnozą spektrum

Powiązane artykuły

Jeżeli chcą Państwo lepiej zrozumieć spektrum autyzmu oraz dowiedzieć się więcej o diagnozie i codziennym funkcjonowaniu osób z ASD, zachęcamy do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

• Maskowanie autyzmu – dowiedz się, dlaczego objawy ASD bywają trudne do zauważenia i jak wpływa to na późniejszą diagnozę.
• Meltdown i shutdown – jak rozpoznać przeciążenie emocjonalne oraz właściwie wspierać dziecko w trudnych sytuacjach.
• Trening Umiejętności Społecznych (TUS) – dla kogo jest przeznaczony i jakie umiejętności rozwija.
• Diagnoza ADOS-2 i ADI-R – na czym polega profesjonalna diagnoza spektrum autyzmu i jakie narzędzia wykorzystują specjaliści.
• Przyjaźń a spektrum autyzmu – jak osoby w spektrum autyzmu budują relacje, nawiązują przyjaźnie i z jakimi wyzwaniami mogą się spotykać.
• Sytuacja rodzeństwa dziecka ze spektrum autyzmu – jak obecność ASD w rodzinie wpływa na rodzeństwo oraz jak wspierać potrzeby wszystkich dzieci.
• ADI-R – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu
• ADOS-2 – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu
• Maskowanie autyzmu – dlaczego objawy spektrum autyzmu bywają trudne do zauważenia oraz jak wpływa to na późniejszą diagnozę.
• Meltdown i shutdown – jak rozpoznać przeciążenie emocjonalne oraz właściwie wspierać dziecko i osobę w spektrum autyzmu.

bibliografia:

• Diagnoza zaburzeń ze spektrum autyzmu. Redakcja Sam Goldstein, Jack A. Naglieri, Sally Ozonoff, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
• DSM – 5 bez tajemnic. James Morrison. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Lord, C., Brugha, T. S., Charman, T., Cusack, J., Dumas, G., Frazier, T., … & Veenstra-VanderWeele, J. (2020). Autism spectrum disorder. Nature reviews Disease primers, 6(1), 5.
• Baron-Cohen, S., Leslie, A. M., & Frith, U. (1985). Does the autistic child have a “theory of mind”?. Cognition, 21(1), 37-46.