Maskowanie w autyzmie (masking) – objawy, przykłady i wpływ na diagnozę ASD

Maskowanie w autyzmie (masking) – objawy, przykłady i wpływ na diagnozę ASD

Coraz więcej badań pokazuje, że wiele osób w spektrum autyzmu świadomie lub nieświadomie ukrywa swoje trudności, aby lepiej funkcjonować w społeczeństwie. Zjawisko to określane jest jako maskowanie (ang. masking lub camouflaging). Choć z zewnątrz osoba może sprawiać wrażenie dobrze radzącej sobie w relacjach społecznych, często wiąże się to z ogromnym wysiłkiem psychicznym i emocjonalnym.

Maskowanie może utrudniać rozpoznanie spektrum autyzmu, szczególnie u osób dorosłych oraz kobiet, dlatego jego zrozumienie ma duże znaczenie zarówno dla samych osób w spektrum, jak i dla specjalistów prowadzących diagnozę.

Czym jest maskowanie w autyzmie?

Maskowanie w autyzmie polega na świadomym lub nieświadomym ukrywaniu cech spektrum autyzmu oraz dostosowywaniu swojego zachowania do oczekiwań społecznych.

Maskowanie można najprościej opisać jako ukrywanie cech autystycznych oraz podejmowanie działań, które sprawiają, że dana osoba wydaje się mniej „autystyczna” w zachowaniu. Kluczowe jest napięcie pomiędzy tym, co dana osoba przeżywa wewnętrznie, a tym, co prezentuje na zewnątrz.

Osoba może doświadczać trudności charakterystycznych dla spektrum autyzmu, jednocześnie prezentując zachowanie, które tych trudności nie ujawnia.

Na czym polega camouflaging?

Camouflaging obejmuje trzy główne strategie pomagające osobom w spektrum funkcjonować w sytuacjach społecznych.

Badacze wyróżniają trzy podstawowe elementy:

Razem strategie te tworzą złożony system pozwalający funkcjonować społecznie, jednak nie eliminują samych trudności wynikających ze spektrum autyzmu.

Jak wygląda maskowanie w praktyce?

Maskowanie może obejmować wiele wyuczonych zachowań, które mają sprawiać wrażenie zgodnych z oczekiwaniami społecznymi.

Przykładowe strategie obejmują:

• wymuszanie lub pozorowanie kontaktu wzrokowego,
• kopiowanie mimiki i gestów innych osób,
• świadome kontrolowanie wyrazu twarzy,
• przygotowywanie scenariuszy rozmów,
• uczenie się zasad komunikacji z książek, filmów lub mediów społecznościowych,
• wykorzystywanie sztucznej inteligencji do planowania rozmów,
• naśladowanie sposobu zachowania osób neurotypowych.

Dlaczego osoby w spektrum autyzmu maskują swoje zachowania?

Najczęściej wynika to z potrzeby akceptacji, unikania odrzucenia oraz łatwiejszego funkcjonowania w społeczeństwie.

Do najczęściej wskazywanych powodów należą:

• chęć uniknięcia wykluczenia,
• potrzeba przynależności,
• budowanie relacji,
• funkcjonowanie w pracy lub szkole,
• unikanie negatywnych ocen ze strony otoczenia.

Czy maskowanie jest świadome?

Nie zawsze. U części osób jest świadomą strategią, u innych rozwija się stopniowo i staje się automatycznym sposobem funkcjonowania.

Niektóre osoby świadomie:

• ćwiczą kontakt wzrokowy,
• planują rozmowy,
• kontrolują gesty,
• analizują zachowania innych.

U innych strategie rozwijają się przez wiele lat i stają się tak naturalne, że osoba nie zauważa już, ile energii poświęca na ich stosowanie.

Jak rozpoznać, że ktoś może maskować trudności?

Najczęściej widoczne są nie same strategie maskowania, lecz ich konsekwencje.

Do często opisywanych doświadczeń należą:

• silne zmęczenie po kontaktach społecznych,
• potrzeba długiej regeneracji,
• poczucie ciągłego odgrywania roli,
• analizowanie rozmów po ich zakończeniu,
• przygotowywanie scenariuszy spotkań,
• świadome kontrolowanie mimiki i głosu,
• zachowywanie się inaczej w domu niż poza nim.

Warto podkreślić, że pojedyncze zachowania z tej listy nie świadczą o spektrum autyzmu. Mogą występować również u osób z innymi trudnościami psychicznymi lub rozwojowymi.

Czy maskowanie oznacza, że ktoś nie ma autyzmu?

Nie. Maskowanie nie eliminuje cech autyzmu – jedynie sprawia, że stają się mniej widoczne dla otoczenia.

Osoba może bardzo dobrze radzić sobie podczas krótkiej rozmowy lub spotkania, a jednocześnie doświadczać znacznych trudności społecznych, przeciążenia sensorycznego czy wyczerpania psychicznego po zakończeniu interakcji.

To właśnie dlatego diagnoza autyzmu nie powinna opierać się wyłącznie na krótkiej obserwacji zachowania.

Czy maskowanie zawsze jest szkodliwe?

Nie ma jednej odpowiedzi. Dla części osób maskowanie ułatwia funkcjonowanie społeczne, jednak długotrwałe stosowanie tych strategii może wiązać się z wysokim kosztem psychicznym.

Badania wskazują, że długotrwałe maskowanie może zwiększać ryzyko:

• przewlekłego stresu,
• zaburzeń lękowych,
• depresji,
• wypalenia autystycznego,
• obniżonego dobrostanu psychicznego.

Maskowanie a rozwijanie umiejętności społecznych

Maskowanie nie jest tym samym co rozwijanie kompetencji społecznych.

Właśnie dlatego maskowania nie należy utożsamiać z Treningiem Umiejętności Społecznych (TUS), którego celem jest rozwój kompetencji, a nie ukrywanie różnic.

Dlaczego częściej mówi się o maskowaniu u kobiet?

Badania sugerują, że wiele kobiet i dziewcząt stosuje strategie maskowania częściej lub bardziej intensywnie, co może utrudniać rozpoznanie ASD.

Przez wiele lat badania nad autyzmem prowadzono głównie z udziałem chłopców i mężczyzn. Obecnie wiadomo, że obraz spektrum autyzmu u kobiet może wyglądać inaczej.

Może to prowadzić do sytuacji, w której:

• diagnoza zostaje postawiona dopiero w dorosłości,
• trudności są błędnie interpretowane jako nieśmiałość lub zaburzenia lękowe,
• osoba przez wiele lat funkcjonuje kosztem ogromnego wysiłku psychicznego.

Nie oznacza to jednak, że wszystkie kobiety maskują swoje trudności ani że maskowanie nie występuje u mężczyzn. Strategie te mogą stosować osoby każdej płci.

Maskowanie a diagnoza autyzmu

Maskowanie może utrudniać rozpoznanie spektrum autyzmu, ponieważ podczas krótkiej obserwacji trudności bywają słabo widoczne.

Dlatego doświadczeni diagności oprócz obserwacji uwzględniają również:

• wywiad rozwojowy,
• informacje od bliskich,
• funkcjonowanie w dzieciństwie,
• doświadczenia osoby badanej,
• wystandaryzowane narzędzia diagnostyczne.

Czym jest kwestionariusz CAT-Q?

CAT-Q to narzędzie pomagające ocenić stopień maskowania cech autyzmu.

CAT-Q (Camouflaging Autistic Traits Questionnaire) ocenia trzy główne obszary:

• maskowanie,
• kompensację,
• asymilację.

Kwestionariusz może stanowić cenne uzupełnienie procesu diagnostycznego, pomagając lepiej zrozumieć doświadczenia osoby badanej.

Maskowanie pokazuje, że zachowanie widoczne na zewnątrz nie zawsze odzwierciedla rzeczywiste doświadczenia osoby w spektrum autyzmu. Zrozumienie tego zjawiska jest niezwykle ważne zarówno podczas diagnozy, jak i planowania odpowiedniego wsparcia. Im większa świadomość dotycząca maskowania, tym większa szansa na trafniejsze rozpoznanie spektrum autyzmu oraz lepsze dopasowanie pomocy do indywidualnych potrzeb.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Czy maskowanie może prowadzić do wypalenia?

Tak. Długotrwałe ukrywanie trudności i ciągłe kontrolowanie własnego zachowania może prowadzić do przewlekłego zmęczenia, stresu oraz wypalenia autystycznego.

Czy maskowanie występuje tylko u osób z autyzmem?

Nie. Strategie dostosowywania zachowania mogą pojawiać się również u osób z ADHD, zaburzeniami lękowymi czy po doświadczeniach traumatycznych. W autyzmie mają jednak specyficzny charakter i dotyczą kompensowania trudności wynikających ze spektrum.

Czy podczas diagnozy warto powiedzieć o maskowaniu?

Tak. Informacje dotyczące stosowanych strategii maskowania mogą być bardzo pomocne dla specjalistów prowadzących diagnozę.

W naszym Centrum we Wrocławiu realizujemy:

• diagnozę spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży
• diagnozę spektrum autyzmu u dorosłych
• pakiet AuDHD (diagnoza ADHD + spektrum) dla dzieci, młodzieży i dorosłych
• Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży
• Trening Umiejętności Społecznych dla dorosłych
• psychoedukację dla rodziców dzieci z diagnozą spektrum

autor: Karolina Szczepańska – psycholog, diagnosta spektrum i ADHD, certyfikowany trener TUS

Powiązane artykuły

Jeżeli chcą Państwo lepiej zrozumieć spektrum autyzmu oraz dowiedzieć się więcej o diagnozie i codziennym funkcjonowaniu osób z ASD, zachęcamy do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

• Meltdown i shutdown – jak rozpoznać przeciążenie emocjonalne oraz właściwie wspierać dziecko w trudnych sytuacjach.
• Trening Umiejętności Społecznych (TUS) – dla kogo jest przeznaczony i jakie umiejętności rozwija.
• Diagnoza ADOS-2 i ADI-R – na czym polega profesjonalna diagnoza spektrum autyzmu i jakie narzędzia wykorzystują specjaliści.
• Przyjaźń a spektrum autyzmu – jak osoby w spektrum autyzmu budują relacje, nawiązują przyjaźnie i z jakimi wyzwaniami mogą się spotykać.
• Sytuacja rodzeństwa dziecka ze spektrum autyzmu – jak obecność ASD w rodzinie wpływa na rodzeństwo oraz jak wspierać potrzeby wszystkich dzieci.
• ADI-R – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu
• ADOS-2 – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu

bibliografia:

Hull, L., Mandy, W., Lai, M.-C., Baron-Cohen, S., Allison, C., Smith, P., & Petrides, K. V. (2019). Development and validation of the Camouflaging Autistic Traits Questionnaire (CAT-Q). Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(3), 819–833. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3792-6