TUS a TZA – czym się różnią i kiedy wybrać odpowiedni trening?

TUS czy TZA? Wielu rodziców zadaje sobie to pytanie

Rodzice zgłaszający się na konsultację często słyszą o dwóch formach wsparcia rozwijających kompetencje społeczne i emocjonalne dzieci oraz młodzieży – Treningu Umiejętności Społecznych (TUS) oraz Treningu Zastępowania Agresji (TZA). Choć oba programy odbywają się w grupie i pomagają młodym osobom lepiej funkcjonować w relacjach, ich cele, struktura oraz zastosowanie nie są takie same.

W praktyce wiele osób zastanawia się:

czym różni się TUS od TZA,
które zajęcia będą odpowiednie dla mojego dziecka,
czy agresywne zachowanie oznacza konieczność udziału w TZA,
czy dziecko nieśmiałe powinno uczestniczyć w TUS,
czy oba treningi można ze sobą łączyć.

Podczas konsultacji kwalifikacyjnych do grup bardzo często spotykamy się z tymi pytaniami. Rodzice nie zawsze wiedzą, która forma wsparcia najlepiej odpowiada potrzebom ich dziecka, a sam skrót TZA bywa odbierany z niepokojem i kojarzony wyłącznie z poważnymi problemami wychowawczymi lub placówkami resocjalizacyjnymi.

To właśnie te wątpliwości stały się inspiracją do napisania tego artykułu.

W dalszej części wyjaśniamy, czym różnią się oba programy, jakie są ich założenia oraz kiedy warto rozważyć Trening Umiejętności Społecznych, a kiedy Trening Zastępowania Agresji. Skupiamy się przede wszystkim na pracy z dziećmi i młodzieżą, choć warto pamiętać, że zarówno TUS, jak i TZA prowadzimy również dla osób dorosłych u nas w Centrum.

Trening Umiejętności Społecznych dla dorosłych

Trening Zastępowania Agresji dla dorosłych

Najważniejsze informacje

TUS	TZA
rozwija kompetencje społeczne i komunikacyjne	uczy zastępować zachowania agresywne konstruktywnymi sposobami reagowania
pomaga budować relacje z rówieśnikami	pomaga lepiej kontrolować złość i impulsywność
sprawdza się u dzieci z trudnościami społecznymi	jest przeznaczony głównie dla osób reagujących agresją lub impulsywnie
program jest elastyczny i dostosowany do potrzeb grupy	program ma określoną strukturę i przebieg
wykorzystuje gry, scenki i ćwiczenia społeczne	opiera się na treningu konkretnych umiejętności krok po kroku

Co to jest Trening Umiejętności Społecznych (TUS)?

Trening Umiejętności Społecznych (TUS) to forma pracy grupowej, której celem jest rozwijanie kompetencji potrzebnych do budowania satysfakcjonujących relacji, skutecznej komunikacji oraz lepszego funkcjonowania w sytuacjach społecznych.

Podczas zajęć dzieci i młodzież uczą się między innymi:

rozpoznawania i nazywania emocji,
skutecznego komunikowania swoich potrzeb,
współpracy z innymi,
przestrzegania zasad,
rozwiązywania konfliktów,
radzenia sobie z trudnymi sytuacjami,
lepszego rozumienia zachowań innych osób.

Nowe umiejętności rozwijane są poprzez zabawy, gry, scenki społeczne, ćwiczenia praktyczne oraz wspólne omawianie różnych sytuacji. Uczestnicy mają możliwość wielokrotnego ćwiczenia nowych zachowań w bezpiecznej atmosferze, otrzymywania informacji zwrotnej i stopniowego przenoszenia zdobytych umiejętności do codziennego życia.

TUS znajduje zastosowanie między innymi u dzieci i młodzieży:

mających trudności w relacjach rówieśniczych,
nieśmiałych lub wycofanych,
z ADHD,
w spektrum autyzmu,
mających trudności z komunikacją,
potrzebujących wsparcia w regulacji emocji.

Co to jest Trening Zastępowania Agresji (TZA)?

Trening Zastępowania Agresji (TZA), znany również pod angielską nazwą Aggression Replacement Training (ART), jest ustrukturyzowanym programem rozwijania umiejętności prospołecznych oraz ograniczania zachowań agresywnych i impulsywnych.

Program powstał z myślą o osobach, które mają trudności z kontrolowaniem złości, często reagują impulsywnie lub wchodzą w konflikty z otoczeniem.

Podczas zajęć uczestnicy uczą się:

rozpoznawania sygnałów narastającej złości,
kontrolowania impulsów,
przewidywania konsekwencji własnych zachowań,
konstruktywnego rozwiązywania konfliktów,
stosowania alternatywnych sposobów reagowania zamiast agresji.

Program TZA opiera się na jasno określonych procedurach i kolejnych etapach pracy. Dzięki temu uczestnicy wielokrotnie ćwiczą te same umiejętności, stopniowo utrwalając nowe sposoby reagowania.

TZA jest najczęściej proponowany dzieciom i młodzieży, u których obserwuje się:

częste wybuchy złości,
zachowania agresywne,
impulsywność,
trudności z przestrzeganiem zasad,
konflikty z rówieśnikami lub dorosłymi,
problemy z przewidywaniem konsekwencji własnych działań.

Krótka historia TUS i TZA

Choć oba programy rozwijają kompetencje społeczne, powstały w innych okresach i w odpowiedzi na odmienne potrzeby.

Korzenie Treningu Umiejętności Społecznych sięgają lat 60. i 70. XX wieku. Duży wpływ na jego rozwój miała teoria uczenia się społecznego Alberta Bandury, zgodnie z którą dzieci uczą się nowych zachowań przede wszystkim poprzez obserwację, naśladowanie i modelowanie zachowań innych osób.

Na podstawie tych założeń zaczęły powstawać pierwsze programy Social Skills Training (SST), których celem było rozwijanie komunikacji, współpracy, empatii oraz kompetencji społecznych. Z biegiem lat programy te były rozwijane i dostosowywane do potrzeb różnych grup dzieci i młodzieży.

Historia Treningu Zastępowania Agresji (ART) jest znacznie bardziej konkretna. Program został opracowany w latach 80. XX wieku przez Arnolda P. Goldsteina i Barry’ego Glicka jako odpowiedź na narastające problemy związane z agresją w szkołach, placówkach wychowawczych i resocjalizacyjnych.

Od początku był to program o jasno określonej strukturze, który poddawano licznym badaniom i ewaluacjom. Z czasem jego zastosowanie rozszerzyło się również na pracę z dziećmi i młodzieżą poza placówkami resocjalizacyjnymi, między innymi w szkołach, poradniach psychologicznych oraz ośrodkach terapeutycznych.

Najważniejsze różnice między TUS i TZA

Choć Trening Umiejętności Społecznych (TUS) i Trening Zastępowania Agresji (TZA) wykorzystują pracę w grupie oraz modelowanie zachowań, ich główne cele są różne. TUS koncentruje się na rozwijaniu kompetencji społecznych, natomiast TZA uczy zastępowania zachowań agresywnych konstruktywnymi sposobami reagowania.

Oba programy pomagają dzieciom lepiej funkcjonować w relacjach z rówieśnikami i dorosłymi, jednak odpowiadają na odmienne potrzeby uczestników. W praktyce wybór odpowiedniej formy wsparcia zależy przede wszystkim od rodzaju trudności, z jakimi zgłasza się dziecko i jego rodzina.

TUS	TZA
rozwija kompetencje społeczne	ogranicza zachowania agresywne i impulsywne
uczy komunikacji i współpracy	uczy kontroli złości i samokontroli
ćwiczy rozpoznawanie emocji	uczy rozpoznawania sygnałów narastającej złości
program jest elastyczny i dostosowany do grupy	program przebiega według określonej struktury
wykorzystuje gry, scenki i zabawy	wykorzystuje modelowanie, odgrywanie ról i ćwiczenie konkretnych kroków

Nie oznacza to jednak, że TUS nie pomaga dziecku radzić sobie ze złością lub że podczas TZA nie rozwijane są kompetencje społeczne. Różnica polega przede wszystkim na głównym celu pracy oraz sposobie prowadzenia zajęć.

Jak wyglądają zajęcia TUS?

Zajęcia TUS mają uporządkowaną strukturę, ale prowadzący mogą elastycznie dostosowywać ćwiczenia do wieku, możliwości i aktualnych potrzeb uczestników.

Każde spotkanie rozpoczyna się od krótkiej rundki, podczas której uczestnicy mają okazję opowiedzieć o swoim samopoczuciu i wydarzeniach z ostatniego tygodnia. Następnie prowadzący przedstawiają temat zajęć oraz umiejętność, nad którą grupa będzie pracowała.

Kolejnym etapem są ćwiczenia praktyczne. Dzieci uczestniczą w grach, zabawach, scenkach społecznych i zadaniach wymagających współpracy. Dzięki temu mogą wielokrotnie przećwiczyć nowe sposoby reagowania w bezpiecznych warunkach.

Druga część zajęć często obejmuje aktywności utrwalające poznane umiejętności oraz pozwalające rozładować napięcie emocjonalne. Spotkanie kończy się krótkim podsumowaniem i omówieniem doświadczeń uczestników.

Zakres tematów realizowanych podczas TUS zależy od potrzeb grupy i może obejmować między innymi:

rozpoznawanie emocji,
komunikację werbalną i niewerbalną,
współpracę,
rozwiązywanie konfliktów,
empatię,
budowanie relacji,
asertywność,
reagowanie w trudnych sytuacjach społecznych.

Jedną z największych zalet TUS jest możliwość dostosowania programu do aktualnych potrzeb uczestników. Prowadzący mogą poświęcić więcej czasu zagadnieniom, które okazują się szczególnie ważne dla danej grupy.

Jak wyglądają zajęcia TZA?

Trening Zastępowania Agresji przebiega według jasno określonego programu. Każde spotkanie ma podobną strukturę, dzięki czemu uczestnicy wiedzą, czego mogą się spodziewać.

Na początku zajęć omawiany jest tzw. raport, czyli zadanie wykonywane pomiędzy spotkaniami. Uczestnicy opowiadają, czy udało im się wykorzystać ćwiczoną wcześniej umiejętność w codziennych sytuacjach oraz jakie napotkali trudności.

Następnie prowadzący przedstawiają kolejną umiejętność i pokazują, jak można ją zastosować w praktyce. Po demonstracji uczestnicy odgrywają przygotowane scenki i samodzielnie ćwiczą nowe sposoby reagowania.

Po każdym ćwiczeniu grupa wspólnie omawia przebieg sytuacji. Prowadzący udzielają informacji zwrotnej, zwracają uwagę na mocne strony oraz wskazują elementy wymagające dalszego treningu.

Na zakończenie uczestnicy otrzymują kolejne zadanie do wykonania pomiędzy zajęciami, dzięki czemu mogą ćwiczyć nowe umiejętności również poza grupą.

Stała struktura programu sprzyja utrwalaniu nowych zachowań oraz stopniowemu przenoszeniu ich do codziennego życia.

Trzy filary Treningu Zastępowania Agresji

Program TZA opiera się na trzech wzajemnie uzupełniających się komponentach, które rozwijają różne obszary funkcjonowania dziecka lub nastolatka.

1. Trening Umiejętności Prospołecznych

Uczestnicy uczą się konkretnych zachowań społecznych krok po kroku. Ćwiczą między innymi:

proszenie o pomoc,
odmawianie,
reagowanie na krytykę,
radzenie sobie z presją grupy,
rozpoczynanie rozmowy,
rozwiązywanie konfliktów.

2. Trening Kontroli Złości

Drugi moduł pomaga lepiej rozumieć własne reakcje i rozwijać umiejętność samokontroli.

Uczestnicy uczą się:

rozpoznawać pierwsze sygnały narastającej złości,
zatrzymywać impulsywne reakcje,
stosować techniki pomagające obniżyć napięcie,
wybierać bardziej konstruktywne sposoby działania.

3. Wnioskowanie Moralne

Ostatni komponent rozwija umiejętność spojrzenia na sytuację z perspektywy innych osób.

Podczas dyskusji uczestnicy analizują różne dylematy społeczne i zastanawiają się nad:

odpowiedzialnością za własne zachowanie,
konsekwencjami podejmowanych decyzji,
wpływem swoich działań na innych ludzi,
możliwymi sposobami rozwiązania trudnych sytuacji.

Dzięki połączeniu tych trzech elementów TZA nie ogranicza się wyłącznie do redukcji agresji. Program pomaga również rozwijać kompetencje społeczne, samokontrolę oraz odpowiedzialność za własne zachowanie.

Dla kogo przeznaczony jest TUS?

TUS jest przeznaczony przede wszystkim dla dzieci i młodzieży, które mają trudności w funkcjonowaniu społecznym, komunikacji lub budowaniu relacji z rówieśnikami.

Najczęściej z tej formy wsparcia korzystają dzieci:

mające trudności w nawiązywaniu i utrzymywaniu relacji,
nieśmiałe lub wycofane,
z ADHD,
w spektrum autyzmu,
mające trudności z rozpoznawaniem emocji,
potrzebujące wsparcia w komunikacji i współpracy,
mające trudności z przestrzeganiem zasad społecznych.

Celem treningu jest rozwijanie umiejętności, które ułatwią dziecku funkcjonowanie w domu, przedszkolu, szkole i grupie rówieśniczej.

Dla kogo przeznaczony jest TZA?

TZA jest rekomendowany przede wszystkim dzieciom i młodzieży, u których dominującą trudnością są zachowania agresywne, impulsywność lub problemy z kontrolowaniem złości.

Program może być pomocny, gdy dziecko:

często wdaje się w konflikty,
reaguje agresją słowną lub fizyczną,
ma trudność z opanowaniem silnych emocji,
działa impulsywnie,
nie przewiduje konsekwencji swoich zachowań,
ma trudności z przestrzeganiem ustalonych zasad.

Kiedy wybrać TUS, a kiedy TZA?

Wybór odpowiedniej formy wsparcia zależy przede wszystkim od trudności, z jakimi mierzy się dziecko. Nie istnieje program „lepszy” lub „gorszy” – ważne jest dopasowanie go do indywidualnych potrzeb uczestnika.

TUS będzie dobrym wyborem, jeśli dziecko:

ma trudności z nawiązywaniem lub utrzymywaniem relacji,
jest nieśmiałe lub wycofane,
nie potrafi skutecznie komunikować swoich potrzeb,
ma trudności z rozpoznawaniem emocji własnych i innych osób,
nie odnajduje się w grupie rówieśniczej,
potrzebuje rozwijać kompetencje społeczne i komunikacyjne.

TUS pomaga dziecku stopniowo budować pewność siebie w kontaktach z innymi oraz ćwiczyć umiejętności, z których będzie korzystało w codziennym życiu – w domu, szkole czy podczas zajęć dodatkowych.

TZA będzie odpowiednim rozwiązaniem, jeśli dziecko:

często reaguje złością lub agresją,
wdaje się w konflikty z rówieśnikami lub dorosłymi,
działa impulsywnie,
ma trudności z przestrzeganiem zasad,
nie potrafi przewidzieć konsekwencji swoich zachowań,
potrzebuje nauczyć się bezpiecznych sposobów radzenia sobie z silnymi emocjami.

Program pomaga uczestnikom lepiej rozpoznawać własne reakcje, rozwijać samokontrolę i zastępować zachowania agresywne bardziej konstruktywnymi sposobami działania.

Czy TUS i TZA można łączyć?

Tak. W niektórych przypadkach elementy obu programów mogą się uzupełniać, jednak decyzja o wyborze odpowiedniej formy wsparcia zawsze powinna być poprzedzona konsultacją ze specjalistą.

Niektóre dzieci potrzebują przede wszystkim rozwijania kompetencji społecznych, inne – pracy nad kontrolą złości i impulsywności. Zdarza się również, że trudności obejmują oba obszary.

Podczas konsultacji kwalifikacyjnej specjalista analizuje funkcjonowanie dziecka, jego mocne strony oraz trudności, aby zaproponować najbardziej odpowiednią formę pomocy. Czasami rekomendowany jest udział wyłącznie w TUS lub TZA, a w niektórych sytuacjach wskazane mogą być także inne formy wsparcia, takie jak socjoterapia czy psychoterapia.

TUS, TZA i socjoterapia – czym się różnią?

Choć wszystkie trzy formy odbywają się w grupie i wspierają rozwój społeczno-emocjonalny, ich cele są odmienne.

TUS	TZA	Socjoterapia
ćwiczy umiejętności społeczne	pomaga ograniczać agresję i impulsywność	pracuje nad emocjami i relacjami
rozwija komunikację i współpracę	uczy kontroli złości i nowych sposobów reagowania	wykorzystuje proces grupowy
ma charakter treningowy	ma ustrukturyzowany program	przebieg zależy od potrzeb grupy
sprawdza się przy trudnościach społecznych	jest pomocny przy wybuchach złości i agresji	pomaga przy niskiej samoocenie, wycofaniu i konfliktach

Jeżeli główną trudnością są relacje z rówieśnikami, komunikacja lub funkcjonowanie społeczne, zwykle rekomendowany jest Trening Umiejętności Społecznych. Gdy dominują impulsywność, wybuchy złości i zachowania agresywne, bardziej odpowiedni może być Trening Zastępowania Agresji. Natomiast socjoterapia jest często wybierana wtedy, gdy trudności dotyczą nie tylko zachowania, ale również emocji, samooceny i funkcjonowania w grupie.

Jak wygląda kwalifikacja do grup?

Każde dziecko przed rozpoczęciem zajęć uczestniczy w konsultacji kwalifikacyjnej. Jej celem jest poznanie potrzeb dziecka i dobranie najbardziej odpowiedniej formy wsparcia.

Podczas spotkań specjalista:

rozmawia z rodzicami o trudnościach dziecka,
poznaje jego funkcjonowanie w domu i szkole,
analizuje dotychczasowe formy pomocy,
obserwuje dziecko podczas spotkania,
określa cele pracy terapeutycznej.

Dzięki temu możliwe jest dobranie grupy odpowiedniej pod względem wieku, poziomu funkcjonowania i rodzaju trudności. Zdarza się również, że po konsultacji specjalista rekomenduje inną formę pomocy, np. psychoterapię indywidualną lub socjoterapię.

TUS i TZA to dwa różne programy rozwijające kompetencje społeczne i emocjonalne, jednak odpowiadają na odmienne potrzeby dzieci i młodzieży. Trening Umiejętności Społecznych koncentruje się przede wszystkim na rozwijaniu komunikacji, współpracy, budowaniu relacji i rozpoznawaniu emocji. Trening Zastępowania Agresji pomaga natomiast ograniczać zachowania agresywne, rozwijać samokontrolę oraz uczyć bardziej konstruktywnych sposobów reagowania w sytuacjach trudnych. Najważniejsze jest właściwe rozpoznanie potrzeb dziecka. Nie ma programu, który sprawdzi się w każdej sytuacji. O wyborze odpowiedniej formy wsparcia powinny decydować trudności dziecka, jego możliwości oraz cele terapeutyczne ustalone podczas konsultacji kwalifikacyjnej. Jeżeli zastanawiasz się, która forma będzie najlepsza dla Twojego dziecka, warto skonsultować się ze specjalistą. Indywidualna kwalifikacja pozwala dobrać zajęcia odpowiadające rzeczywistym potrzebom uczestnika.

Najczęściej zadawane pytania

Czym różni się TUS od TZA?

TUS rozwija kompetencje społeczne, komunikację i umiejętność budowania relacji. TZA koncentruje się przede wszystkim na ograniczaniu zachowań agresywnych oraz rozwijaniu samokontroli i konstruktywnych sposobów reagowania.

Czy dziecko agresywne może uczestniczyć w TUS?

Tak, jednak jeśli główną trudnością są częste wybuchy złości i agresja, specjalista może zarekomendować udział w TZA lub inną formę wsparcia. Ostateczna decyzja podejmowana jest po konsultacji kwalifikacyjnej.

Czy TUS jest tylko dla dzieci w spektrum autyzmu?

Nie. Z Treningu Umiejętności Społecznych korzystają również dzieci z ADHD, trudnościami emocjonalnymi, nieśmiałością, problemami w relacjach rówieśniczych oraz innymi trudnościami społecznymi.

Czy TZA jest przeznaczony wyłącznie dla bardzo agresywnych dzieci?

Nie. Program może być pomocny także dla dzieci, które mają trudności z kontrolowaniem złości, działają impulsywnie lub często reagują w sposób utrudniający funkcjonowanie w domu czy szkole.

Czy można połączyć TUS i TZA?

W niektórych sytuacjach tak. Decyzję o wyborze odpowiedniej formy wsparcia podejmuje specjalista po konsultacji kwalifikacyjnej.

Szukasz TUS lub TZA we Wrocławiu?

Jeżeli Twoje dziecko ma trudności w relacjach z rówieśnikami, komunikacji, regulacji emocji lub reaguje impulsywnie, warto rozpocząć od konsultacji kwalifikacyjnej. Pozwala ona określić potrzeby dziecka i dobrać formę wsparcia najlepiej odpowiadającą jego sytuacji.

Powiązane usługi

Baza wiedzy o TUS

Baza wiedzy o TZA

autor: Magdalena Dworaczek

bibliografia

Bandura A. Social Learning Theory. Prentice Hall, 1977.
Bentkowska Dorota Węglarz Joanna, Trening umiejętności społecznych dzieci i młodzieży, Gdańsk 2021
Goldstein A. P., Glick, B., Gibbs, J. C., Art Program zastępowania agresji, Warszawa 2018.
McGinnis E., Goldstein A., Skillstreaming. Kształtowanie młodego człowieka. Nowe strategie i perspektywy nauczania umiejętności prospołecznych, Warszawa 2001.
American Psychological Association (APA). Materiały dotyczące rozwoju kompetencji społecznych i regulacji emocji.
WHO – materiały dotyczące zdrowia psychicznego dzieci i młodzieży.

TUS czy TZA – którą formę wsparcia wybrać dla dziecka?