Dlaczego TUS odbywa się w grupie? Znaczenie grupy rówieśniczej w Treningu Umiejętności Społecznych

Wielu rodziców zastanawia się, dlaczego Trening Umiejętności Społecznych odbywa się zazwyczaj w grupie, a nie podczas indywidualnych spotkań z psychologiem. TUS pomaga dzieciom rozwijać kompetencje potrzebne w codziennych relacjach, takie jak komunikacja, współpraca, rozwiązywanie konfliktów, wyrażanie emocji, respektowanie granic i reagowanie na zachowania innych osób. Część tych umiejętności można omówić lub wstępnie przećwiczyć indywidualnie w trakcie terapii psychologicznej. Jednak dopiero kontakt z rówieśnikami pozwala sprawdzić je w dynamicznych i mniej przewidywalnych sytuacjach społecznych. Grupa stanowi jedno z najważniejszych narzędzi Treningu Umiejętności Społecznych.

Najważniejsze informacje

Obszar	Informacja
Dlaczego TUS odbywa się w grupie?	Ponieważ umiejętności społeczne rozwijają się w relacjach z innymi ludźmi
Co daje grupa rówieśnicza?	Możliwość ćwiczenia komunikacji, współpracy, emocji i konfliktów
Czy zajęcia indywidualne są niepotrzebne?	Nie. Mogą przygotować dziecko do późniejszej pracy grupowej
Co jest ważne w grupie?	Odpowiednia kwalifikacja, dobór uczestników i bezpieczna atmosfera
Jak dzieci uczą się podczas TUS?	Poprzez doświadczenie, obserwację, scenki, ćwiczenia i informacje zwrotne
Najważniejszy cel	Wykorzystanie umiejętności w szkole, domu i relacjach rówieśniczych

Dlaczego umiejętności społeczne najlepiej ćwiczyć w grupie?

Umiejętności społeczne dotyczą kontaktu z innymi ludźmi, dlatego ich rozwijanie wymaga praktycznych doświadczeń w relacjach. Dziecko może znać zasady prowadzenia rozmowy, współpracy lub rozwiązywania konfliktu, ale samo rozumienie zasad nie oznacza jeszcze, że będzie potrafiło wykorzystać je w codziennym życiu.

W rzeczywistych kontaktach społecznych trzeba jednocześnie:

obserwować reakcje innych osób,
dostosowywać sposób komunikacji,
reagować na zmiany,
rozpoznawać emocje,
radzić sobie z odmową,
czekać na swoją kolej,
uwzględniać potrzeby innych,
wyrażać własne granice,
podejmować decyzje pod wpływem emocji.

Takich sytuacji nie da się w pełni odtworzyć podczas indywidualnej rozmowy z dorosłym. Grupa rówieśnicza tworzy bardziej naturalne warunki do obserwowania, ćwiczenia i utrwalania nowych zachowań.

Piłka nożna jako przykład nauki umiejętności społecznych

Naukę kompetencji społecznych można porównać do nauki gry w piłkę nożną.

Dziecko może uczestniczyć w indywidualnych zajęciach z trenerem, który pokaże mu:

jak prowadzić piłkę,
jak wykonać podanie,
jak strzelać do bramki,
jak ustawić ciało,
jak poprawić technikę.

Są to ważne umiejętności. Nie wystarczą jednak, aby nauczyć się grać w drużynie.

Podczas prawdziwego meczu zawodnik musi:

obserwować innych graczy,
przewidywać ich ruchy,
szybko podejmować decyzje,
współpracować,
reagować na błędy,
przyjmować zmiany,
radzić sobie z przegraną,
dostosowywać własne działanie do sytuacji na boisku.

Podobnie wygląda rozwijanie kompetencji społecznych. Dziecko może indywidualnie nauczyć się, jak poprosić o pomoc, rozpocząć rozmowę lub wyrazić sprzeciw. Dopiero w grupie ma jednak możliwość sprawdzenia, jak te umiejętności działają w kontakcie z różnymi osobami i w zmieniających się sytuacjach.

Czego dziecko uczy się dzięki grupie rówieśniczej?

Grupa umożliwia rozwijanie umiejętności, które pojawiają się w naturalnych kontaktach między dziećmi.

Podczas zajęć uczestnicy mogą ćwiczyć między innymi:

rozpoczynanie i prowadzenie rozmowy,
dołączanie do wspólnej aktywności,
słuchanie innych,
czekanie na swoją kolej,
współpracę,
negocjowanie,
reagowanie na odmienne zdanie,
rozwiązywanie konfliktów,
wyrażanie złości bez krzywdzenia innych,
przyjmowanie informacji zwrotnej,
zauważanie emocji i potrzeb innych osób,
respektowanie granic,
radzenie sobie z przegraną.

Grupa pozwala również zauważyć, że różni ludzie mogą inaczej myśleć, reagować i komunikować swoje potrzeby. Jest to ważne dla rozwijania elastyczności i rozumienia perspektywy innych osób.

Dlaczego sama wiedza o relacjach nie wystarcza?

Kompetencje społeczne rozwijają się dzięki doświadczeniu, a nie wyłącznie poprzez poznawanie zasad.

Matczak i Martowska zwracają uwagę, że kompetencje mogą kształtować się dzięki praktycznym doświadczeniom. Samo przeczytanie instrukcji nie wystarcza do opanowania złożonej umiejętności. Można znać przepisy ruchu drogowego, ale nie oznacza to jeszcze umiejętności prowadzenia samochodu. Podobnie dziecko może wiedzieć, że podczas rozmowy należy słuchać, ale w sytuacji silnych emocji nadal przerywać, wycofywać się lub reagować impulsywnie.

Do rozwijania kompetencji społecznych potrzebne są:

praktyka,
obserwowanie innych osób,
wielokrotne powtarzanie,
możliwość popełniania błędów,
refleksja nad własnym zachowaniem,
informacja zwrotna,
stosowanie umiejętności w nowych sytuacjach.

TUS w grupie łączy te elementy w uporządkowanym i bezpiecznym środowisku.

Jak wygląda nauka poprzez doświadczenie podczas TUS?

Dziecko uczy się nie tylko podczas zaplanowanych ćwiczeń, ale również dzięki temu, co wydarza się między uczestnikami.

Podczas zajęć może pojawić się sytuacja, w której:

dwie osoby chcą wykonać to samo zadanie,
ktoś nie zgadza się z decyzją grupy,
uczestnik czuje się pominięty,
dziecko ma trudność z przegraną,
pojawia się nieporozumienie,
ktoś potrzebuje pomocy,
uczestnicy muszą wspólnie podjąć decyzję.

Takie sytuacje są okazją do praktycznego ćwiczenia umiejętności. Prowadzący pomaga uczestnikom zatrzymać się, nazwać problem, zauważyć emocje i poszukać możliwego rozwiązania. W ten sposób dziecko nie tylko słyszy, jak można zachować się w danej sytuacji, ale ma możliwość samodzielnego wypróbowania nowej strategii.

Jaką rolę odgrywa informacja zwrotna?

Informacja zwrotna pomaga dziecku zrozumieć, jaki wpływ jego zachowanie ma na inne osoby oraz co może zrobić inaczej.

Po ćwiczeniu lub odegraniu scenki uczestnik może otrzymać informację od prowadzącego i pozostałych członków grupy.

Dobrze sformułowana informacja zwrotna:

odnosi się do konkretnego zachowania,
nie ocenia wartości dziecka,
wskazuje mocne strony,
pokazuje, co można zmienić,
jest przekazywana w bezpieczny i zrozumiały sposób.

Przykładowo zamiast:

„Byłeś niegrzeczny.”

można powiedzieć:

„Kiedy przerwałeś koledze, nie mógł dokończyć swojej wypowiedzi. Następnym razem możesz poczekać, aż skończy.”

Goldstein podkreślał znaczenie informacji zwrotnej po odgrywaniu ról. Pomaga ona ocenić, czy uczestnik zastosował kolejne kroki danej umiejętności i zachęca do wykorzystywania jej poza zajęciami.

Dlaczego informacja od rówieśników jest wartościowa?

Reakcja rówieśników może być dla dziecka bardziej naturalna i łatwiejsza do odniesienia do codziennego życia niż informacja przekazana wyłącznie przez dorosłego.

Dziecko może dowiedzieć się, że:

jego komunikat był zrozumiały,
sposób wypowiedzi został odebrany jako zbyt gwałtowny,
przeprosiny pomogły naprawić relację,
spokojne wyrażenie sprzeciwu zostało zaakceptowane,
inne dzieci również doświadczają podobnych trudności.

Informacja zwrotna od grupy nie powinna przyjmować formy krytykowania lub zawstydzania. Nad jej przebiegiem czuwa prowadzący, który dba o bezpieczeństwo i właściwy sposób komunikacji.

Czy grupa TUS przypomina zwykłą grupę szkolną?

Nie. TUS odbywa się w grupie rówieśniczej, ale jej funkcjonowanie jest zaplanowane i moderowane przez specjalistów. W klasie szkolnej dziecko może doświadczać dużej liczby bodźców, presji czasu, rywalizacji lub trudnych relacji. Nauczyciel nie zawsze ma możliwość zatrzymania każdej sytuacji i szczegółowego omówienia zachowań uczestników.

Podczas TUS:

grupa jest mniejsza,
obowiązują jasno określone zasady,
zajęcia mają określoną strukturę,
prowadzący obserwuje uczestników,
ćwiczenia są dopasowane do celów grupy,
trudne sytuacje mogą być omawiane,
dziecko otrzymuje wsparcie,
nowe umiejętności są wielokrotnie powtarzane.

Dzięki temu grupa staje się miejscem praktyki, a nie kolejnym środowiskiem, w którym dziecko ma sobie radzić bez pomocy.

Dlaczego właściwy dobór grupy jest ważny?

Korzyści z zajęć zależą między innymi od tego, czy grupa jest dostosowana do wieku, możliwości i potrzeb uczestników.

Nie wystarczy połączyć dzieci wyłącznie według wieku. Specjalista powinien uwzględnić również:

poziom rozwoju,
sposób komunikowania się,
charakter trudności,
gotowość do pracy grupowej,
cele poszczególnych uczestników,
możliwość wzajemnego uczenia się,
poziom potrzebnego wsparcia.

Zbyt duże różnice mogą utrudniać wspólną pracę. Z kolei dobrze dobrana grupa umożliwia uczestnikom korzystanie z ćwiczeń i uczenie się od siebie nawzajem.

Dlatego przed rozpoczęciem TUS odbywa się konsultacja kwalifikacyjna z rodzicami i dzieckiem.

Czy indywidualny TUS ma sens?

Indywidualna praca może być wartościowym przygotowaniem lub uzupełnieniem, ale nie daje wszystkich doświadczeń dostępnych w grupie rówieśniczej.

Podczas indywidualnych spotkań dziecko może:

poznać podstawowe zasady komunikacji,
przygotować się do scenek,
ćwiczyć rozpoznawanie emocji,
uczyć się określonych kroków zachowania,
rozwijać poczucie bezpieczeństwa,
omawiać trudne sytuacje,
przygotowywać się do udziału w grupie.

Kontakt z dorosłym specjalistą różni się jednak od relacji z rówieśnikiem. Dorosły zwykle jest bardziej przewidywalny, cierpliwy i potrafi dostosować rozmowę do dziecka. Rówieśnicy mogą reagować szybciej, bardziej spontanicznie i w różny sposób.

Dlatego indywidualna praca nie zawsze zastępuje doświadczenie grupowe.

Kiedy warto rozpocząć od terapii indywidualnej?

Indywidualna terapia psychologiczna może być pomocne wtedy, gdy poziom lęku lub trudności dziecka uniemożliwia mu korzystanie z pracy grupowej.

Takie rozwiązanie warto rozważyć, gdy dziecko:

odczuwa bardzo silny lęk przed grupą,
nie jest gotowe na kontakt z kilkorgiem rówieśników,
potrzebuje nauczyć się podstawowych zasad,
łatwo ulega przeciążeniu,
ma trudność z rozumieniem poleceń grupowych,
wymaga bardziej intensywnego wsparcia,
potrzebuje stopniowego przygotowania do zajęć.

Celem pracy indywidualnej może być wtedy zwiększenie gotowości do późniejszego udziału w małej grupie.

Nie każde dziecko musi jednak przechodzić taki etap. Decyzję należy podejmować indywidualnie po konsultacji z psychologiem.

Jakie warunki powinna zapewniać bezpieczna grupa TUS?

Grupa powinna umożliwiać ćwiczenie umiejętności bez zawstydzania, wymuszania i nadmiernej presji.

Ważne są:

jasne zasady,
przewidywalna struktura,
odpowiednia liczba uczestników,
przygotowany prowadzący,
dobór ćwiczeń do wieku,
respektowanie granic,
możliwość odpoczynku,
dostosowanie do potrzeb sensorycznych,
życzliwa informacja zwrotna,
współpraca z rodzicami.

Celem TUS nie powinno być nauczenie dziecka ukrywania własnych potrzeb ani mechanicznego naśladowania innych osób.

Szczególnie w pracy z dziećmi w spektrum autyzmu ważne jest, aby nie wymuszać:

kontaktu wzrokowego,
fizycznej bliskości,
określonej mimiki,
tłumienia bezpiecznych sposobów samoregulacji,
uczestnictwa w kontakcie społecznym ponad możliwości dziecka.

Ważniejsze jest rozwijanie komunikowania potrzeb, rozumienia sytuacji, samorzecznictwa, granic i bezpiecznych sposobów reagowania.

Czy grupa zawsze jest najlepszą formą pomocy?

Nie. TUS jest jedną z dostępnych form wsparcia, ale nie odpowiada na wszystkie trudności emocjonalne i społeczne.

W zależności od potrzeb dziecka bardziej odpowiednia może być:

psychoterapia indywidualna,
socjoterapia,
konsultacja psychologiczna,
terapia rodzinna,
diagnoza psychologiczna,
wsparcie rodziców,
konsultacja psychiatryczna.

TUS skupia się przede wszystkim na rozwijaniu kompetencji społecznych. Jeżeli główną trudnością jest nasilony lęk, depresja, trauma, kryzys psychiczny lub samookaleczenia, konieczna może być inna forma specjalistycznej pomocy.

Jak rodzic może wspierać dziecko uczestniczące w grupie TUS?

Rodzic wspiera efekty zajęć poprzez zainteresowanie, tworzenie naturalnych okazji do ćwiczeń i zauważanie wysiłku dziecka.

Pomocne może być:

spokojne pytanie o temat zajęć,
przypominanie poznanej strategii przed trudną sytuacją,
umożliwianie samodzielnego działania,
modelowanie zachowań społecznych,
zauważanie prób,
unikanie publicznego poprawiania,
konsultowanie postępów z prowadzącym,
współpraca ze szkołą, jeżeli jest potrzebna.

Więcej na ten temat opisujemy w artykule Rola rodzica w Treningu Umiejętności Społecznych (TUS).

Trening Umiejętności Społecznych odbywa się w grupie, ponieważ kompetencji społecznych nie można w pełni rozwinąć bez kontaktu z innymi ludźmi. Grupa rówieśnicza pozwala ćwiczyć komunikację, współpracę, rozwiązywanie konfliktów, wyrażanie emocji i reagowanie na zmieniające się zachowania innych osób. Podobnie jak w grze zespołowej sama znajomość techniki nie wystarcza. Dziecko potrzebuje doświadczenia współdziałania, obserwowania rówieśników, podejmowania prób oraz otrzymywania informacji zwrotnej. Terapia indywidualna może być przydatnym przygotowaniem lub uzupełnieniem. Nie zawsze zastępują jednak możliwość praktycznej nauki w bezpiecznie prowadzonej grupie. Kluczowe znaczenie mają właściwa kwalifikacja, odpowiedni dobór uczestników, kompetencje prowadzącego oraz program respektujący indywidualne potrzeby dziecka.

Najczęściej zadawane pytania

Dlaczego TUS odbywa się w grupie?

Ponieważ umiejętności społeczne dotyczą kontaktu z innymi ludźmi. Grupa pozwala ćwiczyć je w praktycznych i zmieniających się sytuacjach.

Czy TUS może odbywać się indywidualnie?

Nie, tylko niektóre elementy można realizować indywidualnie. Taka praca może przygotowywać dziecko do grupy, ale nie zapewnia wszystkich doświadczeń wynikających z kontaktu z rówieśnikami.

Ile dzieci powinno być w grupie TUS?

Liczebność zależy od wieku, potrzeb uczestników, liczby prowadzących i charakteru programu. Mała grupa ułatwia aktywny udział i indywidualne wsparcie.

Czy grupa TUS może pogorszyć trudności dziecka?

Nieprawidłowo dobrana lub prowadzona grupa może być obciążająca. Dlatego ważne są kwalifikacja, odpowiedni skład i przygotowanie prowadzących.

Czy nieśmiałe dziecko może uczestniczyć w grupie TUS?

Tak, jeżeli grupa jest dostosowana do jego potrzeb. Przy bardzo silnym lęku warto rozważyć wcześniejsze przygotowanie indywidualne.

Czy dziecko musi mieć diagnozę?

Nie. O udziale powinny decydować potrzeby i cele dziecka, a nie samo posiadanie diagnozy.

Czy TUS jest odpowiedni dla dziecka w spektrum autyzmu?

Może być odpowiedni, jeżeli program uwzględnia jego styl komunikacji, potrzeby sensoryczne i granice oraz nie prowadzi do wymuszania maskowania.

Czym TUS różni się od socjoterapii?

TUS koncentruje się przede wszystkim na ćwiczeniu konkretnych kompetencji. Socjoterapia szerzej wykorzystuje relacje i proces grupowy do pracy z emocjami, samooceną i doświadczeniami uczestników.

Jak długo trwa przyzwyczajenie dziecka do grupy?

Jest to indywidualne. Niektóre dzieci potrzebują kilku spotkań, a inne dłuższego okresu budowania bezpieczeństwa i zaufania.

Czy rodzice uczestniczą w zajęciach?

Nie. Rodzice mogą natomiast uczestniczyć w konsultacjach i wspierać utrwalanie umiejętności poza grupą.

Trening Umiejętności Społecznych we Wrocławiu

W naszym Centrum prowadzimy Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży we Wrocławiu. Zajęcia odbywają się w małych grupach dobieranych z uwzględnieniem wieku, potrzeb rozwojowych oraz obszarów wymagających wsparcia. Przed rozpoczęciem udziału odbywają się konsultacje kwalifikacyjne z rodzicami i dzieckiem. Pozwalają one ocenić, czy praca grupowa będzie odpowiednią formą pomocy oraz dobrać grupę, w której uczestnik będzie miał możliwość bezpiecznego rozwijania kompetencji.

W naszym Centrum prowadzimy dla dzieci i młodzieży:

Powiązane artykuły

Jeżeli interesuje Państwa rozwój społeczny i emocjonalny dzieci oraz młodzieży, zachęcamy również do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

bibliografia:

Goldstein, A. P. Publikacje dotyczące treningu umiejętności społecznych, modelowania i informacji zwrotnej.
Goldstein, A. P., Glick, B., Gibbs, J. C. Aggression Replacement Training: A Comprehensive Intervention for Aggressive Youth.
Matczak A., Martowska K. (2011). Z badań nad uwarunkowaniami kompetencji emocjonalnych. „Studia Psychologica”, nr 11 (1), s. 5-18.
McGinnis E., Goldstei. A.P. (1997). Skillstreaming in the Elementary School. Research Press.

Co łączy Trening Umiejętności Społecznych (TUS) i piłkę nożną?