Opóźniony rozwój mowy czy autyzm? Najważniejsze różnice, które warto znać

Opóźniony rozwój mowy czy autyzm? Najważniejsze różnice między ORM a spektrum autyzmu

Czy opóźniony rozwój mowy oznacza autyzm?

Nie. Opóźniony rozwój mowy (ORM) i zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD) mogą dawać podobne objawy, jednak są to dwa różne zjawiska. Właściwe rozróżnienie wymaga specjalistycznej diagnozy, ponieważ od niej zależy dobór odpowiedniej terapii i form wsparcia.

Jednym z najczęstszych powodów zgłoszenia się rodziców do psychologa lub logopedy jest niepokój związany z rozwojem mowy dziecka. Późniejsze pojawienie się pierwszych słów, trudności w komunikacji czy ograniczony zasób słownictwa mogą budzić obawy, że dziecko rozwija się nieprawidłowo.

Warto jednak pamiętać, że nie każde dziecko z opóźnionym rozwojem mowy ma spektrum autyzmu, podobnie jak nie każde dziecko z ASD będzie prezentowało taki sam obraz trudności. W pierwszych latach życia niektóre objawy mogą być do siebie podobne, dlatego ich właściwa interpretacja wymaga kompleksowej oceny rozwoju dziecka.

W artykule przedstawiono najważniejsze różnice pomiędzy opóźnionym rozwojem mowy (ORM) a zaburzeniami ze spektrum autyzmu (ASD). Informacje te mogą pomóc rodzicom lepiej zrozumieć rozwój dziecka, jednak nie zastępują profesjonalnej diagnozy psychologicznej, logopedycznej ani lekarskiej.

Najważniejsze informacje

Jeżeli chcą Państwo szybko zapoznać się z najważniejszymi różnicami, poniżej znajduje się krótkie podsumowanie.

• Opóźniony rozwój mowy i spektrum autyzmu nie są tym samym zaburzeniem.
• U dzieci z ORM rozwój komunikacji społecznej najczęściej przebiega prawidłowo.
• W ASD trudności obejmują nie tylko mowę, ale również komunikację społeczną, relacje oraz wzorce zachowania.
• Obraz kliniczny każdego dziecka jest indywidualny – nie wszystkie objawy występują u każdego w takim samym nasileniu.
• Wczesna diagnoza pozwala szybciej wdrożyć odpowiednie formy terapii i wsparcia.

Dlaczego rozróżnienie ORM i ASD jest tak ważne?

Choć opóźniony rozwój mowy i spektrum autyzmu mogą mieć wspólne objawy, przyczyny trudności oraz potrzeby terapeutyczne są różne. Prawidłowa diagnoza pozwala zaplanować skuteczne wsparcie.

Opóźniony rozwój mowy oraz spektrum autyzmu należą do najczęściej różnicowanych trudności rozwojowych we wczesnym dzieciństwie. W obu przypadkach rodzice mogą zauważyć późniejsze pojawienie się mowy, ograniczoną komunikację lub trudności w porozumiewaniu się.

Nie oznacza to jednak, że każda trudność językowa świadczy o autyzmie.

W praktyce diagnostycznej analizuje się wiele obszarów funkcjonowania dziecka, między innymi:

• rozwój motoryczny,
• komunikację społeczną,
• kontakt wzrokowy,
• wspólne pole uwagi,
• rozwój gestów,
• naśladownictwo,
• sposób reagowania na opiekunów,
• rozwój rozumienia mowy,
• zachowania sensoryczne,
• wzorce zachowania.

Dopiero całościowa ocena wszystkich tych elementów pozwala określić, z jakim rodzajem trudności mamy do czynienia.

Rozwój motoryczny u dzieci z ORM i ASD

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy rozwój motoryczny najczęściej przebiega prawidłowo. U części dzieci ze spektrum autyzmu mogą natomiast występować opóźnienia lub nietypowe wzorce rozwoju ruchowego.

Jednym z pierwszych obszarów ocenianych podczas diagnozy jest rozwój motoryczny.

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy rozwój ruchowy zazwyczaj przebiega zgodnie z normami rozwojowymi. Nie obserwuje się charakterystycznych, nietypowych wzorców ruchowych ani wyraźnych trudności w osiąganiu kolejnych etapów rozwoju motorycznego.

W przypadku dzieci z ASD obraz może być bardziej zróżnicowany. Niektóre dzieci osiągają kolejne kamienie milowe zgodnie z wiekiem, inne nieco wcześniej lub później. U części z nich mogą pojawić się również charakterystyczne trudności, takie jak:

• chodzenie na palcach,
• obniżona koordynacja ruchowa,
• nietypowe wzorce poruszania się,
• trudności z planowaniem ruchu.

Warto podkreślić, że żaden pojedynczy objaw nie pozwala rozpoznać spektrum autyzmu. Znaczenie ma zawsze całościowy obraz funkcjonowania dziecka.

Sen i regulacja zachowania

Problemy ze snem i regulacją pobudzenia częściej obserwuje się u dzieci ze spektrum autyzmu niż u dzieci z izolowanym opóźnionym rozwojem mowy.

Sen odgrywa istotną rolę w rozwoju dziecka oraz jego codziennym funkcjonowaniu.

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy rytm snu i czuwania najczęściej rozwija się prawidłowo. Zazwyczaj nie obserwuje się również nasilonych epizodów płaczu lub krzyku, które trudno byłoby wyjaśnić aktualną sytuacją.

Natomiast u części dzieci z ASD rodzice częściej zgłaszają:

• trudności z zasypianiem,
• skrócony czas snu,
• częste wybudzenia,
• zaburzenia rytmu snu i czuwania,
• okresy nasilonego płaczu lub krzyku mimo braku widocznej przyczyny.

Objawy te nie są jednak charakterystyczne wyłącznie dla autyzmu i zawsze powinny być oceniane w szerszym kontekście rozwoju dziecka.

Wczesna komunikacja społeczna – jedna z najważniejszych różnic

Największe różnice pomiędzy ORM a ASD dotyczą rozwoju komunikacji społecznej. U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy umiejętności te zwykle rozwijają się prawidłowo, natomiast u dzieci ze spektrum autyzmu mogą pojawić się w tym obszarze wyraźne trudności.

Rozwój komunikacji społecznej rozpoczyna się na długo przed pojawieniem się pierwszych słów. To właśnie ten obszar jest jednym z najważniejszych elementów różnicowania opóźnionego rozwoju mowy i spektrum autyzmu.

U dzieci z ORM najczęściej obserwuje się:

• prawidłowe nawiązywanie kontaktu wzrokowego,
• uśmiech społeczny i jego odwzajemnianie,
• spontaniczne reagowanie mimiką i gestami,
• utrzymywanie wspólnego pola uwagi,
• wskazywanie przedmiotów w celu dzielenia się zainteresowaniem,
• prawidłowe rozumienie intencji drugiej osoby,
• naśladowanie dźwięków, ruchów i zachowań podczas zabawy.

U części dzieci z ASD mogą natomiast występować:

• trudności w nawiązywaniu lub podtrzymywaniu kontaktu wzrokowego,
• ograniczone odwzajemnianie uśmiechu społecznego,
• słabsze reagowanie gestami i mimiką,
• trudności we wspólnym polu uwagi,
• rzadsze lub nietypowe wskazywanie przedmiotów,
• ograniczone naśladownictwo dźwięków i ruchów,
• trudności w rozumieniu intencji oraz zachowań innych osób.

Należy pamiętać, że nasilenie tych trudności jest bardzo indywidualne. Nie każde dziecko ze spektrum autyzmu będzie prezentowało wszystkie opisane objawy, podobnie jak ich obecność nie oznacza automatycznie rozpoznania ASD.

Gaworzenie i rozwój pierwszych form komunikacji

Sposób pojawiania się gaworzenia oraz jego funkcja społeczna należą do ważnych elementów różnicujących opóźniony rozwój mowy i spektrum autyzmu.

Gaworzenie jest jednym z pierwszych etapów rozwoju komunikacji. Choć samo jego występowanie nie przesądza o prawidłowym rozwoju, sposób, w jaki dziecko wykorzystuje wydawane dźwięki, dostarcza wielu cennych informacji diagnostycznych.

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy (ORM) gaworzenie zazwyczaj pojawia się zgodnie z oczekiwanym etapem rozwoju lub z niewielkim opóźnieniem. Często nasila się podczas kontaktu z rodzicami lub innymi bliskimi osobami. Dziecko wykorzystuje wydawane dźwięki do nawiązywania interakcji i zwracania na siebie uwagi.

U części dzieci z ASD gaworzenie może:

• pojawić się później,
• być mniej zróżnicowane,
• występować rzadziej,
• nie być związane z próbą nawiązania kontaktu z drugą osobą.

Podczas diagnozy znaczenie ma nie tylko to, czy dziecko gaworzy, ale również w jaki sposób wykorzystuje tę umiejętność do komunikowania się z otoczeniem.

Reakcja na rodziców i dzielenie się emocjami

Dzieci z opóźnionym rozwojem mowy zazwyczaj spontanicznie poszukują kontaktu z rodzicami i dzielą z nimi swoje emocje. U części dzieci ze spektrum autyzmu zachowania te mogą być mniej wyraźne lub rozwijać się w odmienny sposób.

Jednym z najważniejszych elementów wczesnego rozwoju jest budowanie relacji z opiekunami.

U dzieci z ORM najczęściej obserwuje się:

• spontaniczne reagowanie na obecność mamy i taty,
• poszukiwanie kontaktu,
• dzielenie radości i zainteresowania,
• wyraźne okazywanie emocji,
• łatwe angażowanie rodziców we wspólną aktywność.

U części dzieci z ASD reakcje te mogą być mniej widoczne. Rodzice czasami zauważają, że dziecko:

• rzadziej reaguje na swoje imię,
• nie zawsze zwraca uwagę na obecność opiekuna,
• w mniejszym stopniu dzieli się emocjami,
• reaguje z opóźnieniem lub w sposób trudniejszy do odczytania.

Nie oznacza to braku więzi emocjonalnej z rodzicami. Dzieci ze spektrum autyzmu tworzą relacje z bliskimi, jednak sposób ich okazywania może różnić się od typowego przebiegu rozwoju.

Przyjmowanie pokarmów i rozwój funkcji oralnych

Wybiórczość pokarmowa częściej występuje u dzieci ze spektrum autyzmu, natomiast dzieci z opóźnionym rozwojem mowy zwykle łatwiej akceptują nowe smaki i konsystencje.

Sposób przyjmowania pokarmów jest ważnym elementem oceny rozwoju dziecka. Dotyczy nie tylko odżywiania, ale również rozwoju funkcji niezbędnych do prawidłowego kształtowania mowy.

U dzieci z ORM najczęściej obserwuje się:

• większą gotowość do próbowania nowych produktów,
• akceptację różnych konsystencji pokarmów,
• mniejsze nasilenie wybiórczości pokarmowej.

Natomiast u części dzieci z ASD mogą występować:

• wybiórczość pokarmowa,
• unikanie określonych smaków,
• niechęć do konkretnych konsystencji,
• trudności z rozszerzaniem diety.

Ma to znaczenie również z punktu widzenia rozwoju mowy. Prawidłowe funkcje jamy ustnej, takie jak:

• gryzienie,
• żucie,
• połykanie,
• prawidłowy tor oddechowy,

wspierają rozwój narządów artykulacyjnych i mogą wpływać na jakość realizacji głosek.

Rozumienie mowy

Rozumienie mowy rozwija się u dzieci z ORM stopniowo i zazwyczaj zgodnie z kolejnymi etapami rozwoju. U dzieci z ASD mogą pojawiać się trudności o różnym nasileniu, zależnym od indywidualnego obrazu funkcjonowania.

Rozumienie języka rozwija się wcześniej niż umiejętność mówienia. Dlatego podczas diagnozy analizuje się nie tylko to, co dziecko mówi, ale również to, co rozumie.

U dzieci z opóźnionym rozwojem mowy rozumienie prostych poleceń i komunikatów zazwyczaj rozwija się stopniowo, zgodnie z wiekiem rozwojowym.

U dzieci z ASD mogą pojawiać się trudności w rozumieniu komunikatów słownych. Ich nasilenie jest bardzo zróżnicowane i zależy od indywidualnego profilu funkcjonowania dziecka.

W praktyce oznacza to, że dziecko może:

• rozumieć pojedyncze polecenia,
• mieć trudność z bardziej złożonymi wypowiedziami,
• lepiej rozumieć komunikaty oparte na konkretach niż pojęcia abstrakcyjne.

Rozumienie poszczególnych kategorii wyrazów

Największe różnice pomiędzy ORM a ASD dotyczą rozumienia bardziej złożonych pojęć językowych, takich jak przymiotniki, przysłówki, zaimki czy wyrazy abstrakcyjne.

Podczas oceny rozwoju językowego analizuje się nie tylko liczbę wypowiadanych słów, ale również ich rozumienie.

Rzeczowniki i czasowniki

W obu grupach dzieci stosunkowo wcześnie pojawia się rozumienie nazw przedmiotów oraz podstawowych czynności.

Są to kategorie językowe odnoszące się do konkretnych doświadczeń dziecka, dlatego ich rozumienie rozwija się zazwyczaj najwcześniej.

Przymiotniki i przysłówki

U dzieci z ORM rozwój rozumienia tych kategorii najczęściej przebiega zgodnie z wiekiem.

Natomiast u części dzieci z ASD mogą pojawić się większe trudności ze zrozumieniem określeń opisujących cechy, właściwości lub sposób wykonywania czynności.

Zaimki

Różnice widoczne są również w zakresie rozumienia zaimków.

U części dzieci ze spektrum autyzmu większą trudność mogą sprawiać:

• zaimki osobowe,
• określenia odnoszące się do perspektywy rozmówcy.

Jednocześnie zaimki wskazujące bywają dla nich łatwiejsze do zrozumienia.

Przyimki

Przyimki należą do trudniejszych elementów rozwoju językowego zarówno u dzieci z ORM, jak i ASD.

Największe trudności dotyczą zwykle bardziej złożonych określeń przestrzennych, takich jak:

• spośród,
• dookoła,
• poprzez,
• pomiędzy.

Tempo ich rozumienia jest indywidualne, jednak u części dzieci ze spektrum autyzmu trudności mogą utrzymywać się dłużej.

Pojęcia abstrakcyjne

Największe różnice pomiędzy obiema grupami dotyczą rozumienia pojęć abstrakcyjnych.

Dzieci z ORM zazwyczaj stopniowo rozwijają zdolność rozumienia pojęć niewidocznych i nieodnoszących się bezpośrednio do konkretnego przedmiotu lub sytuacji.

Natomiast u dzieci z ASD trudności w tym zakresie mogą utrzymywać się znacznie dłużej i wpływać na rozumienie bardziej złożonych wypowiedzi oraz relacji społecznych.

W obu grupach najwcześniej rozwija się natomiast rozumienie słów odnoszących się do konkretnych osób, przedmiotów i czynności.

Najważniejsze różnice między ORM a ASD – tabela

Czy pojedynczy objaw oznacza spektrum autyzmu?

Nie. Żaden pojedynczy objaw nie pozwala rozpoznać zaburzeń ze spektrum autyzmu. Diagnoza zawsze opiera się na całościowej ocenie rozwoju dziecka, obejmującej wiele obszarów jego funkcjonowania.

Rodzice często zgłaszają się do specjalisty z powodu jednego niepokojącego objawu – dziecko nie mówi, nie reaguje na swoje imię, chodzi na palcach lub jest wybiórcze w jedzeniu. Choć każde z tych zachowań może wymagać dalszej obserwacji, żadne z nich samo w sobie nie jest podstawą do rozpoznania ASD.

Podczas diagnozy analizowany jest cały obraz funkcjonowania dziecka, w tym:

• rozwój komunikacji społecznej,
• rozwój języka i mowy,
• kontakt wzrokowy,
• wspólne pole uwagi,
• naśladownictwo,
• sposób zabawy,
• rozwój motoryczny,
• zachowania sensoryczne,
• wzorce zachowań i zainteresowań,
• przebieg dotychczasowego rozwoju.

Dopiero zestawienie wszystkich tych informacji pozwala określić, czy obserwowane trudności są związane ze spektrum autyzmu, opóźnionym rozwojem mowy czy innymi trudnościami neurorozwojowymi.

Kiedy warto zgłosić się do specjalisty?

Jeżeli rozwój komunikacji lub zachowania dziecka budzi niepokój rodziców, warto skonsultować się ze specjalistą. Wczesna diagnoza umożliwia szybkie rozpoczęcie odpowiedniego wsparcia.

Do psychologa, logopedy lub lekarza warto zgłosić się szczególnie wtedy, gdy dziecko:

• nie rozwija mowy zgodnie z oczekiwanym etapem rozwoju,
• nie reaguje na swoje imię,
• nie wskazuje palcem przedmiotów, aby dzielić się zainteresowaniem,
• ma trudności z utrzymywaniem kontaktu wzrokowego,
• rzadko naśladuje gesty, ruchy lub dźwięki,
• nie inicjuje wspólnej zabawy,
• prezentuje utrwalone, powtarzalne zachowania lub bardzo wąskie zainteresowania,
• występują trudności z jedzeniem, snem lub regulacją emocji.

Nie każda z tych trudności oznacza spektrum autyzmu, jednak każda z nich może być wskazaniem do pogłębionej diagnostyki.

Dlaczego wczesna diagnoza ma znaczenie?

Im wcześniej zostaną rozpoznane trudności rozwojowe dziecka, tym szybciej można zaplanować odpowiednie wsparcie terapeutyczne i edukacyjne.

Celem diagnozy nie jest jedynie postawienie rozpoznania. Równie ważne jest określenie mocnych stron dziecka, jego indywidualnych potrzeb oraz zaplanowanie najbardziej adekwatnych form pomocy.

W zależności od wyników diagnozy wsparcie może obejmować między innymi:

• terapię logopedyczną,
• terapię psychologiczną,
• trening umiejętności społecznych,
• terapię integracji sensorycznej (jeżeli są wskazania),
• psychoedukację rodziców,
• wsparcie placówki edukacyjnej.

Wczesne rozpoczęcie oddziaływań terapeutycznych zwiększa szanse na rozwój umiejętności komunikacyjnych, społecznych i adaptacyjnych dziecka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy każde dziecko, które późno zaczyna mówić, ma autyzm?

Nie. Opóźniony rozwój mowy może mieć wiele różnych przyczyn. Sam późniejszy rozwój mowy nie oznacza rozpoznania spektrum autyzmu.

Czy dziecko z opóźnionym rozwojem mowy utrzymuje kontakt wzrokowy?

Najczęściej tak. U dzieci z ORM rozwój komunikacji społecznej zazwyczaj przebiega prawidłowo, choć każde dziecko rozwija się we własnym tempie.

Czy każde dziecko z ASD ma opóźniony rozwój mowy?

Nie. Spektrum autyzmu jest bardzo zróżnicowane. Część osób rozwija mowę zgodnie z wiekiem, podczas gdy u innych mogą występować znaczne trudności komunikacyjne.

Czy wybiórczość pokarmowa oznacza autyzm?

Nie. Wybiórczość pokarmowa częściej występuje u osób ze spektrum autyzmu, jednak może pojawiać się również u dzieci rozwijających się typowo lub z innymi trudnościami rozwojowymi.

Czy diagnozę ASD można postawić na podstawie jednego objawu?

Nie. Rozpoznanie spektrum autyzmu wymaga kompleksowej oceny funkcjonowania dziecka oraz zastosowania wystandaryzowanych narzędzi diagnostycznych przez odpowiednio przygotowanych specjalistów.

Opóźniony rozwój mowy i zaburzenia ze spektrum autyzmu mogą wykazywać pewne podobieństwa, zwłaszcza we wczesnym okresie rozwoju. Nie są to jednak tożsame trudności. Najważniejsze różnice dotyczą przede wszystkim rozwoju komunikacji społecznej, sposobu nawiązywania relacji z innymi osobami, wspólnego pola uwagi, gestów, naśladownictwa oraz przebiegu rozwoju językowego. Należy pamiętać, że każde dziecko rozwija się indywidualnie, a nasilenie poszczególnych objawów może być bardzo zróżnicowane. Dlatego żadnego zachowania nie należy interpretować w oderwaniu od pozostałych obszarów funkcjonowania. Jeżeli rozwój dziecka budzi niepokój rodziców lub opiekunów, warto skorzystać z konsultacji specjalisty. Odpowiednio przeprowadzona diagnoza pozwala określić przyczyny trudności i zaplanować wsparcie dostosowane do indywidualnych potrzeb dziecka.

W naszym Centrum we Wrocławiu realizujemy:

• diagnozę spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży
• diagnozę spektrum autyzmu u dorosłych
• Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży
• Trening Umiejętności Społecznych dla dorosłych
• Socjoterapia
• Trening Zastępowania Agresji
• Trening Umiejętności Wychowawczych
• psychoedukację dla rodziców dzieci z diagnozą spektrum

Dobór formy wsparcia poprzedzony jest diagnozą oraz indywidualną oceną potrzeb dziecka i jego rodziny.

autor: Monika Libera-Pierścińska – pedagog specjalny, logopeda kliniczny, certyfikowany trener TUS

Powiązane artykuły

Jeżeli interesuje Państwa rozwój mowy dziecka oraz wczesne rozpoznawanie spektrum autyzmu, zachęcamy również do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

• Spektrum autyzmu (ASD) – poznaj najczęstsze objawy, przyczyny oraz przebieg diagnozy u dzieci i dorosłych.
• Maskowanie autyzmu – dowiedz się, dlaczego objawy ASD bywają trudne do zauważenia i jak wpływa to na późniejszą diagnozę.
• Meltdown i shutdown – jak rozpoznać przeciążenie emocjonalne oraz właściwie wspierać dziecko w trudnych sytuacjach.
• Trening Umiejętności Społecznych (TUS) – dla kogo jest przeznaczony i jakie umiejętności rozwija.
• Diagnoza ADOS-2 i ADI-R – na czym polega profesjonalna diagnoza spektrum autyzmu i jakie narzędzia wykorzystują specjaliści.
• Przyjaźń a spektrum autyzmu – jak osoby w spektrum autyzmu budują relacje, nawiązują przyjaźnie i z jakimi wyzwaniami mogą się spotykać.
• Sytuacja rodzeństwa dziecka ze spektrum autyzmu – jak obecność ASD w rodzinie wpływa na rodzeństwo oraz jak wspierać potrzeby wszystkich dzieci.
• ADI-R – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu
• ADOS-2 – złoty standard diagnozy spektrum autyzmu

bibliografia:

• Kwasiborska-Dudek, D. Emiluta-Rozya: Diagnoza i terapia logopedyczna małego dziecka z zaburzeniem ze spektrum autyzmu (ASD).
• Pisula: Autyzm przyczyny, symptomy, terapia.
• Janas-Kozik, K. M. Wilczyński (red): Zaburzenie ze spektrum autyzmu Od diagnostyki po odpowiednie postępowanie.