Maskowanie w autyzmie – dlaczego nie zawsze widzimy to, co naprawdę się dzieje?
Maskowanie w autyzmie (ang. masking) to zjawisko, w którym osoby w spektrum autyzmu ukrywają swoje trudności, aby lepiej funkcjonować społecznie. Choć na pierwszy rzut oka mogą wydawać się „typowe”, często wiąże się to z dużym wysiłkiem psychicznym. Czym dokładnie jest masking, jak wygląda w praktyce i dlaczego utrudnia diagnozę autyzmu?
Czym jest maskowanie w autyzmie?
Maskowanie można najprościej opisać jako świadome lub nieświadome ukrywanie cech autystycznych oraz podejmowanie działań, które sprawiają, że dana osoba wydaje się mniej „autystyczna” w zachowaniu . Kluczowe jest tutaj napięcie między tym, co wewnętrzne, a tym, co widoczne na zewnątrz – osoba może doświadczać trudności charakterystycznych dla spektrum autyzmu, jednocześnie prezentując zachowanie, które tych trudności nie ujawnia.
Na czym polega camouflaging? Trzy kluczowe elementy
Badacze wyróżniają trzy główne składniki camouflagingu:
- Maskowanie (masking) – ukrywanie cech autystycznych lub przyjmowanie „nieautystycznej” roli
- Kompensacja (compensation) – aktywne nadrabianie trudności społecznych, np. poprzez uczenie się zasad rozmowy
- Asymilacja (assimilation) – próba dopasowania się do sytuacji społecznej i „wtopienia się” w otoczenie
Razem tworzą one złożony system strategii, który pozwala funkcjonować w świecie społecznym, ale nie zmienia podstawowych doświadczeń jednostki.
Maskowanie w autyzmie – przykłady zachowań
Maskowanie przyjmuje różne formy, często bardzo konkretne i wyuczone. Może to być wymuszanie kontaktu wzrokowego lub jego pozorowanie. Niektórzy kopiują mimikę, gesty i zachowania innych osób, w tym postaci z filmów lub seriali lub świadomie kontrolują swój wyraz twarzy i postawę ciała. Część osób ze spektrum przygotowuje „scenariusze” rozmów, także z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Strategie te mogą być rozwijane poprzez obserwację innych ludzi, media czy świadome uczenie się zasad interakcji społecznych.
Dlaczego osoby autystyczne maskują swoje zachowania?
Główną motywacją jest potrzeba funkcjonowania w społeczeństwie, a przede wszystkim chęć „dopasowania się” i unikanie odrzucenia społecznego. Większości osób zależy także na budowaniu satysfakcjonujących relacji romantycznych, przyjacielskich czy zawodowych.
Maskowanie a Trening Umiejętności Społecznych
Warto podkreślić, że maskowanie nie jest tym samym co świadomy Trening Umiejętności Społecznych. W przypadku maskowania kluczowe jest ukrywanie trudności lub tworzenie określonej „fasady” w sytuacjach społecznych, często kosztem dużego wysiłku poznawczego i emocjonalnego. Natomiast rozwijanie umiejętności społecznych polega na rzeczywistym uczeniu się i internalizowaniu sposobów komunikacji czy interakcji. Osoby w spektrum autyzmu często podejmują takie działania świadomie – uczą się zasad rozmowy, obserwują innych czy analizują sytuacje społeczne – jednak celem jest tu faktyczne zwiększenie kompetencji, a nie jedynie zamaskowanie trudności. Granica między tymi procesami może być płynna, ale istotne jest rozróżnienie między autentycznym rozwojem umiejętności a strategią polegającą głównie na ukrywaniu różnic.
Skutki maskowania w autyzmie
Choć maskowanie może ułatwiać funkcjonowanie społeczne, badania wskazują na jego potencjalne konsekwencje. Należą do nich przede wszystkim zwiększony poziom stresu, wyższe nasilenie lęku i depresji, a także obniżony dobrostan psychiczny Co istotne, próby maskowania nie zawsze są skuteczne, a ich niepowodzenie może dodatkowo pogłębiać trudności emocjonalne.
Maskowanie a diagnoza autyzmu
Jednym z ważnych wniosków badań jest to, że maskowanie może utrudniać rozpoznanie autyzmu. Osoby, które skutecznie ukrywają swoje trudności, mogą nie spełniać kryteriów diagnostycznych w obserwacji klinicznej, mimo że nadal ich doświadczają. Dlatego badacze opracowali narzędzie pomocne w ocenie stopnia maskowania danej osoby. Kwestionariusz CAT-Q (Camouflaging Autistic Traits Questionnaire) jest narzędziem służącym do oceny zachowań związanych z kamuflowaniem cech spektrum autyzmu. Mierzy trzy główne obszary: kompensację, maskowanie oraz asymilację, czyli strategie, które jednostka stosuje, aby radzić sobie w sytuacjach społecznych. Może on stanowić cenne wsparcie w procesie diagnostycznym, pomagając lepiej zrozumieć ukryte trudności i doświadczenia osób w spektrum autyzmu.
Maskowanie jest skomplikowanym zjawiskiem, gdyż pokazuje, że to, co widzimy u danej osoby, niekoniecznie jest tym, co przeżywa ona w swoim wnętrzu. Zrozumienie tego procesu ma ogromne znaczenie w pracy naukowej jak i w praktyce klinicznej.
W naszym Centrum realizujemy:
- diagnozę spektrum autyzmu u dzieci i młodzieży
- diagnozę spektrum autyzmu u dorosłych
- pakiet AuDHD (diagnoza ADHD + spektrum) dla dzieci, młodzieży i dorosłych
- Trening Umiejętności Społecznych dla dzieci i młodzieży
- Trening Umiejętności Społecznych dla dorosłych
- psychoedukację dla rodziców dzieci z diagnozą spektrum
autor: Karolina Szczepańska
Bibliografia:
Hull, L., Mandy, W., Lai, M.-C., Baron-Cohen, S., Allison, C., Smith, P., & Petrides, K. V. (2019). Development and validation of the Camouflaging Autistic Traits Questionnaire (CAT-Q). Journal of Autism and Developmental Disorders, 49(3), 819–833. https://doi.org/10.1007/s10803-018-3792-6
