TUS dla młodzieży w spektrum autyzmu – jakie korzyści dają zajęcia grupowe?

Trening Umiejętności Społecznych (TUS) to forma pracy, której celem jest rozwijanie kompetencji potrzebnych w komunikacji, budowaniu relacji, współpracy, rozwiązywaniu konfliktów oraz radzeniu sobie w różnych sytuacjach społecznych.

Współczesne programy TUS korzystają z dorobku teorii społecznego uczenia się oraz metod poznawczo-behawioralnych. Jednym z ważnych modeli jest Skillstreaming rozwijany przez Arnolda P. Goldsteina i jego współpracowników. Zakłada on uczenie konkretnych umiejętności poprzez modelowanie, odgrywanie ról, udzielanie informacji zwrotnej oraz generalizację, czyli przenoszenie poznanych zachowań do codziennego życia. W materiałach Skillstreaming opisuje się ten czteroetapowy sposób uczenia jako podstawę rozwijania kompetencji prospołecznych.

TUS może być jedną z form wsparcia młodzieży w spektrum autyzmu, szczególnie wtedy, gdy uczestnicy potrzebują pomocy w rozumieniu sytuacji społecznych, komunikowaniu własnych potrzeb, rozwiązywaniu nieporozumień lub nawiązywaniu relacji z rówieśnikami.

Najważniejsze informacje

Obszar	Informacja
Czym jest TUS?	Grupową formą rozwijania konkretnych kompetencji społecznych i komunikacyjnych
Dla kogo?	Między innymi dla młodzieży w spektrum autyzmu, która doświadcza trudności w relacjach lub komunikacji
Jak przebiega nauka?	Poprzez modelowanie, odgrywanie scenek, ćwiczenia, informację zwrotną i generalizację
Dlaczego zajęcia są grupowe?	Grupa umożliwia praktyczne ćwiczenie relacji z rówieśnikami
Co może rozwijać TUS?	Komunikację, współpracę, rozwiązywanie konfliktów, rozpoznawanie emocji i wyrażanie granic
Co jest najważniejsze?	Dopasowanie programu do potrzeb uczestnika i stosowanie umiejętności poza zajęciami

Czym jest TUS dla młodzieży w spektrum autyzmu?

TUS dla młodzieży w spektrum autyzmu to ustrukturyzowane zajęcia grupowe, podczas których uczestnicy ćwiczą umiejętności przydatne w relacjach z rówieśnikami i codziennych sytuacjach społecznych. Program powinien być dopasowany do wieku, sposobu komunikowania się, potrzeb sensorycznych oraz rzeczywistych trudności uczestników. Nie każda osoba w spektrum potrzebuje bowiem wsparcia w tych samych obszarach.

Podczas zajęć młodzież może pracować między innymi nad:

rozpoczynaniem i podtrzymywaniem rozmowy,
dołączaniem do grupy,
wyrażaniem własnego zdania,
komunikowaniem potrzeb,
rozpoznawaniem nieporozumień,
reagowaniem na odmowę,
respektowaniem granic,
proszeniem o pomoc,
rozwiązywaniem konfliktów,
radzeniem sobie z presją rówieśniczą,
rozpoznawaniem i nazywaniem emocji,
rozumieniem możliwych perspektyw innych osób.

Celem nie powinno być mechaniczne uczenie młodego człowieka, aby zachowywał się „tak jak wszyscy”. Wartościowy TUS wspiera jego samodzielność, bezpieczeństwo i możliwość komunikowania się z otoczeniem bez konieczności ukrywania własnych potrzeb.

Jak prowadzone są zajęcia TUS?

Nauka umiejętności społecznych odbywa się poprzez praktyczne ćwiczenie zachowań, a nie wyłącznie poprzez rozmowę o zasadach. W wielu programach wykorzystywane są cztery podstawowe elementy:

Modelowanie – Prowadzący pokazuje uczestnikom, jak można zachować się w określonej sytuacji. Może to być na przykład sposób rozpoczęcia rozmowy, poproszenia o wyjaśnienie albo wyrażenia sprzeciwu.
Odgrywanie ról – Uczestnicy ćwiczą omawianą umiejętność podczas scenek. Sytuacje mogą odnosić się do rzeczywistych doświadczeń ze szkoły, domu lub grupy znajomych.
Informacja zwrotna – Po wykonaniu ćwiczenia uczestnik otrzymuje konkretną informację o tym, co było pomocne i co można zmienić. Informacja zwrotna powinna dotyczyć zachowania, a nie oceny osoby.
Generalizacja – Poznane strategie są wykorzystywane poza grupą – w szkole, domu, podczas zajęć dodatkowych i spotkań z innymi ludźmi. To właśnie przeniesienie umiejętności do codziennego życia stanowi jeden z najważniejszych celów TUS.

Dlaczego TUS może być pomocny młodzieży w spektrum autyzmu?

TUS tworzy warunki do ćwiczenia relacji społecznych w małej, przewidywalnej i prowadzonej przez specjalistę grupie. Okres dorastania wiąże się ze wzrostem znaczenia relacji rówieśniczych. Jednocześnie sytuacje społeczne stają się bardziej złożone. Komunikacja młodzieży częściej opiera się na aluzjach, niepisanych zasadach, zmieniających się relacjach i subtelnych sygnałach.

Dla części osób w spektrum autyzmu może się to wiązać z trudnościami w:

odczytywaniu intencji innych osób,
rozpoczynaniu znajomości,
podtrzymywaniu rozmowy,
rozpoznawaniu niepisanych reguł grupy,
reagowaniu na żart lub ironię,
rozumieniu przyczyn konfliktów,
wyrażaniu własnych potrzeb,
rozpoznawaniu przekraczania granic,
radzeniu sobie z odrzuceniem.

Grupowy TUS może umożliwić spokojne przeanalizowanie takich sytuacji i wielokrotne przećwiczenie różnych sposobów reagowania. Przeglądy badań wskazują, że grupowe interwencje rozwijające umiejętności społeczne mogą poprawiać wiedzę społeczną i niektóre kompetencje młodzieży w spektrum.

Grupa jako miejsce spotkań z rówieśnikami

Udział w TUS może być nie tylko okazją do ćwiczenia umiejętności, ale również doświadczeniem regularnego kontaktu z osobami w podobnym wieku. Dla części młodzieży zajęcia są jednym z niewielu miejsc, w których mogą spotykać osoby mające zbliżone doświadczenia lub trudności. Może to ograniczać poczucie osamotnienia i umożliwiać rozmowę o sytuacjach, które trudno wyjaśnić osobom z najbliższego otoczenia.

W dobrze prowadzonej grupie uczestnik może:

zauważyć, że inni również doświadczają trudności,
dzielić się własnymi sposobami radzenia sobie,
uczyć się od rówieśników,
poznawać różne sposoby komunikacji,
stopniowo budować poczucie przynależności,
doświadczać akceptacji bez konieczności udawania kogoś innego.

Nie można zagwarantować, że podczas zajęć powstaną przyjaźnie. Grupa może jednak tworzyć warunki sprzyjające budowaniu relacji, o ile jej skład jest odpowiednio dobrany, a uczestnicy czują się bezpiecznie.

Czy podczas TUS mogą powstawać relacje rówieśnicze?

Tak, ale tworzenie przyjaźni nie powinno być przedstawiane jako obowiązek ani gwarantowany rezultat udziału w treningu. Regularne spotkania w stałym gronie zwiększają możliwość wzajemnego poznania się. Uczestnicy wykonują wspólne zadania, rozmawiają, podejmują decyzje oraz uczą się radzić sobie z naturalnymi różnicami.

Relacje mogą rozwijać się stopniowo dzięki:

wspólnym zainteresowaniom,
podobnym doświadczeniom,
przewidywalności spotkań,
możliwości podejmowania aktywności bez presji,
wsparciu prowadzących,
bezpiecznym zasadom grupy.

Nie każda osoba potrzebuje wielu znajomych. Dla jednego uczestnika ważnym efektem będzie nawiązanie przyjaźni, a dla innego większy komfort podczas rozmowy lub umiejętność poproszenia o przerwę.

Bezpieczna grupa jako miejsce rozmowy o trudnościach

TUS może tworzyć przestrzeń, w której młodzież omawia konkretne problemy społeczne i wspólnie poszukuje możliwych rozwiązań.

Uczestnicy mogą poruszać między innymi tematy dotyczące:

nieporozumień z rówieśnikami,
poczucia odrzucenia,
presji grupy,
trudności w rozpoczęciu rozmowy,
konfliktów w szkole,
żartów i ironii,
relacji internetowych,
granic fizycznych i emocjonalnych,
pierwszych relacji romantycznych,
sposobów reagowania na krytykę.

Prowadzący pomaga rozłożyć sytuację na mniejsze elementy, nazwać potrzeby i sprawdzić różne możliwości działania. Zajęcia nie zastępują jednak psychoterapii. Jeżeli uczestnik doświadcza silnego lęku, depresji, traumy, przemocy, samookaleczeń lub głębokiego kryzysu, może potrzebować dodatkowej albo innej formy pomocy.

Nauka rozwiązywania konfliktów

Konflikty są naturalnym elementem relacji, dlatego ważną częścią TUS może być uczenie się ich rozpoznawania i rozwiązywania.

Podczas zajęć młodzież może ćwiczyć:

nazywanie problemu,
przedstawianie własnego punktu widzenia,
słuchanie drugiej strony,
odróżnianie faktów od interpretacji,
wyrażanie sprzeciwu,
szukanie rozwiązania,
przepraszanie,
przyjmowanie przeprosin,
naprawianie relacji,
zakończenie kontaktu, który jest krzywdzący.

Sytuacje są omawiane i odgrywane w postaci scenek, dzięki czemu uczestnik może sprawdzić różne sposoby zachowania bez realnego ryzyka społecznego.

Dlaczego scenki społeczne są ważne?

Odgrywanie scenek umożliwia przećwiczenie sytuacji, zanim pojawi się ona w rzeczywistym życiu.

Młody człowiek może wcześniej przygotować się do:

rozmowy z nową osobą,
odmowy wykonania czegoś, czego nie chce,
poproszenia nauczyciela o wyjaśnienie,
odpowiedzi na zaczepkę,
dołączenia do grupy,
wyrażenia potrzeby odpoczynku,
rozwiązania konfliktu,
zareagowania na niesprawiedliwe oskarżenie.

Bezpośrednie doświadczenie i wielokrotne powtarzanie mogą ułatwiać zapamiętanie strategii. Nadal konieczne jest jednak ćwiczenie jej w różnych miejscach i z różnymi osobami.

Doświadczenia korekcyjne w grupie TUS

Grupa może umożliwiać zdobywanie nowych doświadczeń, które różnią się od wcześniejszych trudnych relacji. Nastolatek, który wielokrotnie doświadczał niezrozumienia, odrzucenia lub krytyki, może zacząć oczekiwać podobnej reakcji w każdej kolejnej grupie. Może wtedy wycofywać się, unikać rozmowy albo reagować obronnie.

Podczas TUS może sprawdzić, że:

odmienne zdanie nie zawsze kończy relację,
błąd nie musi prowadzić do ośmieszenia,
można poprosić o wyjaśnienie,
nieporozumienie da się naprawić,
granice mogą zostać uszanowane,
inni uczestnicy również mają swoje trudności,
komunikat może zostać przyjęty bez negatywnej oceny.

Takie doświadczenia nie usuwają automatycznie wcześniejszych przeżyć, ale mogą stopniowo zwiększać poczucie bezpieczeństwa w kontaktach.

Czy TUS może wpływać na samoocenę?

Udział w odpowiednio dobranej grupie może wspierać bardziej realistyczny obraz siebie i zwiększać poczucie sprawstwa. Młodzież może otrzymywać informacje zwrotne dotyczące nie tylko trudności, ale również swoich mocnych stron. Może zauważyć, że potrafi pomóc innym, zaproponować rozwiązanie, wyjaśnić problem albo zachować się skutecznie w nowej sytuacji.

Znaczenie mogą mieć:

dostrzeganie postępów,
uznawanie wysiłku,
możliwość podejmowania samodzielnych decyzji,
doświadczenie bycia potrzebnym w grupie,
otrzymywanie konkretnych informacji zwrotnych,
osiąganie indywidualnie ustalonych celów.

Nie należy jednak przedstawiać wzrostu samooceny jako automatycznego rezultatu. Zależy on od wcześniejszych doświadczeń, sposobu prowadzenia grupy i rzeczywistego dopasowania zajęć.

Umiejętności alternatywne wobec agresji

Podczas TUS młodzież może uczyć się strategii pozwalających bronić własnych potrzeb bez krzywdzenia innych osób.

Zajęcia mogą obejmować:

reagowanie na zaczepki,
wyrażanie sprzeciwu,
obronę własnych praw,
komunikowanie granic,
odmawianie,
radzenie sobie z presją,
poszukiwanie pomocy,
opuszczenie niebezpiecznej sytuacji,
negocjowanie,
kontrolowanie impulsywnej reakcji.

TUS może rozwijać te kompetencje, ale gdy głównym problemem są częste zachowania agresywne, nasilona impulsywność lub poważne trudności z kontrolą złości, bardziej adekwatny może być Trening Zastępowania Agresji albo inna forma pomocy. Decyzję należy podjąć po konsultacji kwalifikacyjnej.

Kontrolowane czy bezpiecznie moderowane środowisko?

Określenie „środowisko kontrolowane” może sugerować nadmierne sterowanie uczestnikami. Trafniej jest opisywać grupę TUS jako bezpieczne i moderowane środowisko, w którym prowadzący:

ustala zasady,
reaguje na przekraczanie granic,
pomaga rozumieć sytuacje,
zatrzymuje zachowania krzywdzące,
wspiera komunikację,
dostosowuje poziom trudności,
udziela informacji zwrotnej,
dba o możliwość udziału każdego uczestnika.

Celem nie jest pełne kontrolowanie każdej interakcji, ponieważ młodzież potrzebuje również przestrzeni do podejmowania własnych prób i naturalnego reagowania.

Informacja zwrotna od prowadzących i uczestników

Informacja zwrotna pomaga zrozumieć, jak zachowanie zostało odebrane i jakie inne rozwiązanie można zastosować.

Powinna być:

konkretna,
życzliwa,
zrozumiała,
oparta na obserwowalnym zachowaniu,
pozbawiona zawstydzania,
przekazywana z uwzględnieniem granic uczestnika.

Zamiast powiedzieć:

„Nie umiesz rozmawiać z innymi”,

lepiej wskazać:

„Kiedy mówiłeś przez dłuższy czas bez przerwy, pozostałym osobom trudno było włączyć się do rozmowy. Możesz spróbować zatrzymać się i zapytać, co one o tym myślą”.

Taki komunikat daje uczestnikowi konkretną wskazówkę, którą może wykorzystać w przyszłości.

Czy badania potwierdzają skuteczność TUS u młodzieży w spektrum?

Badania wskazują, że grupowe treningi umiejętności społecznych mogą przynosić korzyści, ale ich efekty są zróżnicowane i zależą od programu, uczestników oraz sposobu oceny.

Raport National Standards Project z 2015 roku wskazywał modelowanie, interwencje oparte na rówieśnikach, skrypty i historyjki społeczne jako elementy praktyk mających wsparcie badawcze dla dzieci i młodzieży w spektrum. Nie oznacza to jednak, że każdy program określany jako TUS będzie równie skuteczny.

Przeglądy badań nad grupowymi interwencjami społecznymi wskazują na poprawę wiedzy społecznej i niektórych ocenianych kompetencji. Jednocześnie generalizacja do codziennych sytuacji, uczestnictwo społeczne oraz ocena zmian przez samych nastolatków pozostają bardziej złożone.

Dlatego TUS powinien być:

poprzedzony kwalifikacją,
oparty na indywidualnych celach,
dostosowany do wieku i potrzeb,
prowadzony przez przygotowanych specjalistów,
monitorowany w trakcie,
wspierany przez generalizację poza grupą.

TUS a maskowanie autyzmu

Celem TUS nie powinno być uczenie młodej osoby ukrywania cech autystycznych w celu pozornego dopasowania się do otoczenia.

Należy odróżnić rozwijanie przydatnych kompetencji od maskowania. Młody człowiek może uczyć się wyrażania potrzeb, rozwiązywania konfliktów czy rozpoznawania ryzyka, nie rezygnując przy tym z własnego sposobu komunikacji.

Nie powinno się wymuszać:

kontaktu wzrokowego,
określonej mimiki,
fizycznej bliskości,
tłumienia bezpiecznych zachowań samoregulacyjnych,
ukrywania przeciążenia,
kontaktów społecznych przekraczających możliwości uczestnika.

Warto natomiast rozwijać:

samorzecznictwo,
komunikowanie granic,
proszenie o przerwę,
rozpoznawanie przeciążenia,
wybieranie bezpiecznych relacji,
odróżnianie nieporozumienia od przemocy,
poszukiwanie pomocy.

Dla kogo TUS może być odpowiedni?

TUS może być pomocny dla młodzieży w spektrum, która ma konkretne cele związane z komunikacją, relacjami lub funkcjonowaniem w grupie i jest gotowa korzystać z zajęć grupowych.

Warto rozważyć tę formę, gdy młoda osoba:

chce łatwiej nawiązywać rozmowy,
ma trudność z utrzymywaniem relacji,
nie rozumie niektórych sytuacji rówieśniczych,
doświadcza częstych nieporozumień,
potrzebuje ćwiczenia asertywności,
chce lepiej komunikować granice,
ma trudność z rozwiązywaniem konfliktów,
odczuwa stres w kontaktach społecznych,
chce poznać osoby o podobnych doświadczeniach.

Sama diagnoza spektrum autyzmu nie jest wystarczającym wskazaniem. O udziale powinny decydować rzeczywiste potrzeby i cele uczestnika.

Kiedy potrzebna może być inna forma wsparcia?

TUS nie zastępuje każdej formy pomocy. Inne lub dodatkowe wsparcie może być potrzebne, gdy występują:

silny lęk społeczny,
depresja,
samookaleczenia,
doświadczenie przemocy,
trauma,
kryzys psychiczny,
nasilone zachowania agresywne,
trudności rodzinne,
przeciążenie uniemożliwiające udział w grupie.

W takich sytuacjach specjalista może zarekomendować psychoterapię, konsultację psychiatryczną, socjoterapię, terapię rodzinną lub indywidualne przygotowanie do udziału w grupie.

Jak wygląda kwalifikacja do TUS?

Kwalifikacja pozwala określić potrzeby nastolatka, jego cele i gotowość do udziału w konkretnej grupie.

Podczas konsultacji specjalista może pytać o:

relacje rówieśnicze,
sposób komunikowania się,
zainteresowania,
mocne strony,
sytuacje wywołujące trudności,
potrzeby sensoryczne,
wcześniejsze doświadczenia grupowe,
oczekiwania młodej osoby,
oczekiwania rodziców,
aktualne formy wsparcia.

Ważne jest uwzględnienie zdania nastolatka. Udział wyłącznie na skutek nacisku rodziców może ograniczać zaangażowanie i korzyści z zajęć.

Jak rodzice mogą wspierać efekty TUS?

Rodzice mogą pomagać w generalizacji poprzez:

zainteresowanie tematami zajęć,
zauważanie wysiłku,
tworzenie naturalnych okazji do ćwiczenia,
przypominanie poznanych strategii,
respektowanie potrzeby odpoczynku,
modelowanie komunikacji,
konsultowanie postępów z prowadzącymi,
unikanie wymuszania zachowań społecznych.

Najważniejsze jest wspieranie samodzielności, a nie ciągłe kontrolowanie, czy dziecko zachowuje się zgodnie z poznanym schematem.

Trening Umiejętności Społecznych może być wartościową formą wsparcia młodzieży w spektrum autyzmu. Umożliwia ćwiczenie komunikacji, współpracy, rozwiązywania konfliktów, wyrażania granic oraz rozumienia sytuacji społecznych w małej, bezpiecznie prowadzonej grupie. Zajęcia mogą również stworzyć okazję do spotkania osób o podobnych doświadczeniach i zdobywania pozytywnych doświadczeń rówieśniczych. Nie oznacza to jednak, że każda osoba nawiąże przyjaźnie ani że każdy uczestnik osiągnie takie same efekty. Najważniejsze znaczenie mają prawidłowa kwalifikacja, dopasowanie grupy, indywidualne cele, kompetencje prowadzących oraz poszanowanie neuroróżnorodności. TUS powinien rozwijać samodzielność i bezpieczeństwo młodego człowieka, a nie uczyć go ukrywania własnych potrzeb.

Najczęściej zadawane pytania

Czy TUS jest odpowiedni dla każdego nastolatka w spektrum?

Nie. O udziale powinny decydować indywidualne potrzeby, cele oraz gotowość do pracy grupowej, a nie sama diagnoza.

Czy podczas TUS można poznać przyjaciół?

Może się tak zdarzyć, ale nie jest to gwarantowany rezultat. Grupa tworzy warunki do poznawania osób o podobnym wieku i doświadczeniach.

Czy TUS uczy maskowania autyzmu?

Nie powinien. Program powinien rozwijać komunikację, samorzecznictwo, granice i bezpieczeństwo, a nie wymuszać zachowania służące ukrywaniu cech autystycznych.

Czy młodzież bez diagnozy może uczestniczyć w TUS?

Tak. Podstawą kwalifikacji są potrzeby związane z funkcjonowaniem społecznym, a nie samo posiadanie diagnozy.

Czy TUS zastępuje psychoterapię?

Nie. TUS rozwija konkretne kompetencje społeczne. Psychoterapia może być potrzebna przy nasilonym lęku, depresji, traumie lub innych głębszych trudnościach emocjonalnych.

Jakie umiejętności ćwiczy młodzież w spektrum?

Zakres może obejmować komunikację, rozwiązywanie konfliktów, wyrażanie granic, reagowanie na presję, proszenie o pomoc i rozumienie sytuacji społecznych.

Czy podczas zajęć wymaga się kontaktu wzrokowego?

Nie powinno się wymuszać kontaktu wzrokowego. Ważniejsza jest skuteczna komunikacja dostosowana do możliwości uczestnika.

Czy TUS odbywa się w grupie?

Najczęściej tak. Grupa umożliwia praktyczne ćwiczenie relacji, komunikacji i reagowania na różne zachowania rówieśników.

Czy TUS ma potwierdzoną skuteczność?

Badania wskazują na możliwe korzyści, zwykle małe lub umiarkowane. Efekty są zróżnicowane, a przenoszenie umiejętności do codziennego życia wymaga dodatkowego wsparcia.

Jak długo trwają zajęcia?

Długość programu zależy od placówki i celów grupy. Często spotkania odbywają się regularnie przez cały rok.

Trening Umiejętności Społecznych dla młodzieży we Wrocławiu

W naszym Centrum prowadzimy Trening Umiejętności Społecznych dla młodzieży we Wrocławiu, w tym dla osób w spektrum autyzmu. Przed rozpoczęciem zajęć odbywają się konsultacje kwalifikacyjne z rodzicami i nastolatkiem. Pozwalają one poznać potrzeby młodej osoby, określić cele oraz dobrać grupę pod względem wieku i sposobu funkcjonowania. Zajęcia prowadzą psychologowie posiadający przygotowanie do pracy grupowej i ukończone szkolenie z zakresu TUS.

W naszym Centrum prowadzimy dla dzieci i młodzieży:

Powiązane artykuły

Jeżeli interesuje Państwa rozwój społeczny i emocjonalny dzieci oraz młodzieży, zachęcamy również do zapoznania się z pozostałymi artykułami przygotowanymi przez specjalistów naszego Centrum:

autor tekstu: psycholog, psychoterapeuta w trakacie certyfikacji Agnieszka Polak

Bibliografia

Czernek – Malik, M., Sikora, P. (2018). Trening umiejętności społecznych a socjoterapia
porównanie oddziaływań grupowych wobec nastolatków z Zespołem Aspergera. Psychologia w praktyce nr 8.
Goldstein, A. P. i współpracownicy. Publikacje dotyczące Skillstreamingu i treningu kompetencji prospołecznych.
Gates, J. A., Kang, E., Lerner, M. D. (2017). Efficacy of Group Social Skills Interventions for Youth with Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review and Meta-analysis.
National Autism Center (2015). Findings and Conclusions: National Standards Project, Phase 2.
Narzisi, A. i in. (2024). Social Skills Interventions for Adolescents with Level 1 Autism Spectrum Disorder: A Systematic Review with Meta-analysis of Randomized Controlled Trials.
Pujer, K. (red.). (2016). Praca zbiorowa. Problemy opieki, wychowania i terapii. Wrocław: EXANTE.
Wolstencroft, J. i in. (2018). A Systematic Review of Group Social Skills Interventions, and Meta-analysis of Outcomes, for Children with High Functioning ASD.

Trening Umiejętności Społecznych dla młodzieży ze spektrum autyzmu